Nhiều cha mẹ tin rằng chỉ cần con biết quan sát sắc mặt, biết nói điều người khác muốn nghe, biết tránh rắc rối cho bản thân thì đó là dấu hiệu của trí tuệ cảm xúc cao.
Nhưng các chuyên gia giáo dục cảnh báo: có một hành động rất phổ biến của trẻ đang bị nhầm lẫn giữa EQ cao và “khôn vặt”, nếu không nhận ra sớm, cha mẹ có thể vô tình nuôi dưỡng những thói quen lệch lạc trong nhân cách con.
Ảnh minh họa
Khi trẻ “ngoan đúng lúc” khiến người lớn yên tâm
Hành động thường gặp nhất là việc trẻ chỉ ngoan, lễ phép, biết điều khi có mặt người lớn hoặc khi có lợi cho mình, còn trong hoàn cảnh khác lại cư xử hoàn toàn khác. Trẻ biết ai dễ, ai khó; biết lúc nào nên nói lời ngọt ngào để được khen, được thưởng, được bỏ qua lỗi sai; thậm chí biết đổ lỗi khéo léo để tránh trách nhiệm.
Nhiều cha mẹ nhìn vào đó và cho rằng con “hiểu chuyện”, “tinh tế”, “EQ cao hơn bạn bè”. Thực tế, không ít trẻ đang học cách thao túng cảm xúc người khác để phục vụ lợi ích cá nhân, chứ chưa hề hiểu hay tôn trọng cảm xúc của người đối diện.
EQ thật không nằm ở việc làm vừa lòng, mà ở khả năng thấu hiểu.
EQ cao khác “khôn vặt” ở điểm nào?
Trẻ có EQ cao thực sự biết nhận diện cảm xúc của mình và người khác, biết điều chỉnh hành vi để không làm tổn thương ai, kể cả khi điều đó không mang lại lợi ích trực tiếp cho bản thân. Các em có thể nói “con xin lỗi” ngay cả khi không bị ép buộc, có thể thừa nhận sai lầm dù biết sẽ bị phạt, và biết quan tâm đến cảm xúc của người khác mà không cần phần thưởng.
Ngược lại, “khôn vặt” thường đi kèm với sự tính toán. Trẻ chỉ cư xử tốt khi có người quan sát, chỉ nói lời hay khi cần đạt mục đích, và nhanh chóng thay đổi thái độ khi không còn lợi ích. Điều nguy hiểm là kiểu hành vi này dễ được khen thưởng sớm, khiến trẻ tin rằng khéo léo né tránh mới là cách sống hiệu quả nhất.
Vì sao cha mẹ dễ nhầm lẫn?
Một phần nguyên nhân đến từ áp lực so sánh. Khi thấy con mình “biết điều” hơn con nhà khác, không gây ồn ào, không làm cha mẹ mất mặt nơi đông người, nhiều người mặc nhiên gắn cho con nhãn EQ cao. Thêm vào đó, xã hội hiện đại đề cao sự nhanh nhạy, linh hoạt, khiến ranh giới giữa thông minh cảm xúc và mưu mẹo trở nên mờ nhạt.
Đáng lo hơn, trong nhiều gia đình, trẻ học được rằng nói thật có thể bị mắng, còn nói khéo thì được khen, từ đó hình thành phản xạ che giấu cảm xúc thật. Lâu dần, trẻ quen với việc “đọc vị” người lớn để sống an toàn, thay vì học cách đối diện trung thực với cảm xúc của mình.
Cái giá phải trả nếu nhầm lẫn kéo dài
Một đứa trẻ lớn lên với “khôn vặt” có thể rất lanh lợi khi còn nhỏ, nhưng lại gặp khó khăn trong các mối quan hệ dài hạn. Các em dễ mất lòng tin của bạn bè, khó xây dựng sự gắn kết bền vững, và thường xuyên rơi vào trạng thái phòng thủ cảm xúc. Khi trưởng thành, những người này có thể thành công nhất thời, nhưng dễ mệt mỏi vì luôn phải đóng vai “người biết điều”.
Nguy hiểm hơn, trẻ có thể đánh đồng giá trị bản thân với việc làm hài lòng người khác, dẫn đến thiếu bản lĩnh, thiếu chính kiến, hoặc ngược lại, trở nên thực dụng trong các mối quan hệ.
Cha mẹ nên làm gì để nuôi dưỡng EQ thật?
Điều quan trọng nhất là đừng chỉ khen con vì kết quả hay vì con “ngoan đúng lúc”. Hãy chú ý đến động cơ phía sau hành vi. Khi con xin lỗi, hãy hỏi con cảm thấy gì; khi con cư xử tốt, hãy giúp con gọi tên cảm xúc của người khác; khi con nói thật dù có thể bị phạt, hãy ghi nhận sự trung thực.
Cha mẹ cũng cần tạo không gian an toàn để con được bộc lộ cảm xúc thật, kể cả những cảm xúc tiêu cực như giận dữ, ghen tị hay thất vọng. EQ cao không phải là không có cảm xúc xấu, mà là biết đối diện và xử lý chúng một cách lành mạnh.
Không phải đứa trẻ nào khéo léo cũng là EQ cao, và không phải đứa trẻ thẳng thắn nào cũng là kém tinh tế. Giữa một đứa trẻ biết “làm vừa lòng” và một đứa trẻ biết “hiểu và tôn trọng”, khoảng cách là cả một quá trình giáo dục.
Nếu cha mẹ kịp thời nhận ra sự khác biệt giữa EQ thật và “khôn vặt”, con sẽ có cơ hội lớn lên với một nền tảng cảm xúc vững vàng hơn – không cần sống bằng mưu mẹo, mà bằng sự chân thành và tự tin từ bên trong.
Bởi sau cùng, EQ cao không giúp trẻ thắng trong một tình huống, mà giúp trẻ đi xa trong cả cuộc đời.
