Theo bác sĩ Lê Nhất Duy, Bệnh viện Đại học Y Dược TP HCM - Cơ sở 3, trong thời gian gần đây, trên mạng xã hội lan truyền thông tin cho rằng uống nước chanh pha muối hạt mỗi ngày có thể "chữa khỏi" bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD). Nhiều người chia sẻ trải nghiệm cá nhân, thậm chí khẳng định phương pháp này giúp "trung hòa acid", "làm kiềm hóa cơ thể" và cải thiện triệu chứng nhanh chóng.
Tuy nhiên, bác sĩ Duy cho biết dưới góc nhìn của cả Y học hiện đại lẫn Y học cổ truyền, việc áp dụng phương pháp này một cách tùy tiện, không phân biệt thể bệnh và thể trạng, không những không điều trị được trào ngược mà còn tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng, đặc biệt ở người cao tuổi và người có bệnh lý nền.
Lập luận phổ biến nhất của trào lưu này là: "Chanh có vị chua nhưng khi vào cơ thể sẽ chuyển hóa thành kiềm, giúp trung hòa acid dạ dày".
Thực tế, đây là một sự nhầm lẫn phổ biến về sinh lý học. Trong y học, khái niệm "kiềm hóa" của thực phẩm (alkaline ash) chỉ được ghi nhận ở nước tiểu sau quá trình chuyển hóa tại gan và thận, hoàn toàn không xảy ra tại dạ dày. Trước khi được chuyển hóa, nước chanh phải đi qua thực quản và lưu lại trong dạ dày với bản chất hóa học ban đầu là acid, chủ yếu là acid citric.
Dạ dày người bình thường có pH thấp, thường dao động từ 1,5-3,5. Khi niêm mạc dạ dày hoặc thực quản đã bị tổn thương do trào ngược, việc đưa thêm một dung dịch có tính acid vào sẽ kích thích cảm thụ acid, làm tăng cảm giác nóng rát, đau thượng vị và ợ chua, thay vì giúp "trung hòa" như nhiều người lầm tưởng.
Nói cách khác, chanh không làm giảm acid dạ dày, và cũng không có cơ chế sinh lý nào cho phép chanh trung hòa acid ngay tại dạ dày.
Để hiểu rõ vì sao thức uống này có thể gây hại, bác sĩ Duy phân tích riêng từng thành phần, như sau:
Nguy cơ từ muối hạt
Muối là khoáng chất thiết yếu, nhưng chỉ có lợi khi sử dụng đúng liều lượng. Theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), lượng muối tiêu thụ tối đa mỗi ngày là khoảng 5 g, tương đương một thìa cà phê nhỏ, và đã bao gồm muối từ tất cả các nguồn thực phẩm trong ngày.
Việc uống nước chanh pha muối hạt thường xuyên, không kiểm soát liều lượng có thể dẫn đến:
- Rối loạn cân bằng điện giải: Khi nạp lượng muối cao kéo dài, cơ thể phải điều chỉnh áp lực thẩm thấu, đặc biệt ở người cao tuổi hoặc người có chức năng thận suy giảm. Trong những trường hợp lạm dụng nặng, tình trạng này có thể gây buồn nôn, chóng mặt, mệt mỏi, thậm chí rối loạn tri giác.
- Thúc đẩy tiến triển bệnh thận mạn: Thận phải làm việc quá tải để đào thải lượng natri dư thừa, lâu dài làm tổn thương cấu trúc và chức năng thận.
- Làm nặng bệnh gan mạn tính: Ở người xơ gan, ăn mặn hoặc dùng muối không kiểm soát sẽ làm tăng giữ nước, gây phù và cổ trướng, khiến việc điều trị trở nên khó khăn hơn.
- Tăng nguy cơ tai biến mạch máu não: Muối làm tăng thể tích tuần hoàn và huyết áp. Tăng huyết áp kéo dài là một trong những nguyên nhân hàng đầu dẫn đến đột quỵ.
Nguy cơ từ chanh
Acid citric trong chanh có tính kích thích mạnh đối với niêm mạc dạ dày và thực quản.
- Kích thích tăng tiết acid: Acid citric kích thích tế bào viền tăng tiết HCl, khiến môi trường dạ dày càng acid hơn.
- Làm giảm trương lực cơ vòng thực quản dưới ở một số người nhạy cảm, từ đó khiến tình trạng trào ngược nặng hơn.
- Bào mòn hàng rào bảo vệ niêm mạc: Khi lớp chất nhầy bảo vệ bị suy yếu, niêm mạc dễ bị tổn thương hơn bởi acid.
Hậu quả của tình trạng kích thích acid kéo dài có thể bao gồm viêm dạ dày - thực quản mạn tính; loét và xuất huyết tiêu hóa; thủng dạ dày trong những trường hợp loét sâu, không được điều trị.
Đặc biệt, viêm loét mạn tính kéo dài, nhất là khi đi kèm nhiễm Helicobacter pylori hoặc không được điều trị đúng cách, làm tăng nguy cơ biến đổi niêm mạc, từ đó tăng nguy cơ ung thư dạ dày. Acid không phải là nguyên nhân trực tiếp gây ung thư, nhưng là yếu tố góp phần làm trầm trọng quá trình tổn thương mạn tính của niêm mạc.
Ảnh minh họa: Minh Đức
Ngoài ra, theo Y học cổ truyền, các triệu chứng tương ứng với trào ngược dạ dày thực quản thuộc phạm trù Vị quản thống, ẩu toan, khí nghịch.
Nguyên nhân bệnh sinh thường gặp bao gồm Tỳ Vị hư nhược; Can khí uất kết; Ẩm thực thất điều; ngoại tà hàn nhiệt xâm phạm Vị. Các yếu tố này làm rối loạn chức năng giáng của Vị, khiến Vị khí không giáng mà nghịch lên trên, sinh ra các triệu chứng ợ hơi, ợ chua, buồn nôn, tức đầy thượng vị. Cơ chế bệnh sinh cốt lõi là Vị khí thượng nghịch, Vị thất hòa giáng, thường kèm theo các yếu tố nhiệt và uất.
Xét theo Đông y, vị chua của chanh có tính thu liễm, dễ cản trở quá trình giáng khí cần thiết trong điều trị trào ngược. Vị mặn của muối nhập Thận, có tác dụng nhuyễn kiên, nhuận hạ khi dùng đúng mức, nhưng dùng nhiều hoặc kéo dài sẽ tổn hại Thận khí.
Do đó, việc dùng nước chanh pha muối không phù hợp với đa số thể bệnh trào ngược, đặc biệt ở người có Tỳ Vị hư, Can khí uất hoặc bệnh mạn tính kèm theo.
Bác sĩ Duy cho rằng trào ngược dạ dày thực quản là bệnh lý phổ biến, ảnh hưởng lớn đến chất lượng cuộc sống nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát nếu điều trị đúng. Không tự ý áp dụng các phương pháp truyền miệng, đặc biệt những cách chưa được kiểm chứng khoa học. Thăm khám tại cơ sở y tế để được chẩn đoán đúng và điều trị theo phác đồ phù hợp.
Điều chỉnh lối sống: ăn chậm, chia nhỏ bữa, hạn chế rượu bia, cà phê, nước có gas, thức ăn nhiều dầu mỡ, chua cay. Không nằm ngay sau ăn, kê cao đầu giường khi ngủ, chỉ nằm nghỉ sau ăn ít nhất 2-3 giờ.
Sử dụng thảo dược đúng chỉ định: một số vị như gừng, nghệ có thể hỗ trợ tiêu hóa trong những trường hợp phù hợp, nhưng cần được bác sĩ chuyên khoa tư vấn. Ngay cả những thảo dược dân gian tưởng chừng "lành tính" cũng cần được sử dụng đúng thể bệnh, đúng liều lượng và đúng người. Điều trị đúng không chỉ giúp giảm triệu chứng mà còn phòng ngừa những biến chứng nguy hiểm về lâu dài.
Mỹ Ý
