Ở tuổi ngoài 40, không ít phụ nữ bỗng thấy mình thay đổi theo cách khó gọi tên: Dễ buồn, dễ cáu, mất ngủ, hay quên, đầu óc mơ hồ, cảm giác kiệt sức dù không làm gì quá sức. Những biểu hiện này thường được giải thích bằng hai chữ quen thuộc: Stress hoặc khủng hoảng tuổi trung niên.
Nhưng ngày càng nhiều bằng chứng khoa học cho thấy: Đằng sau những xáo trộn tâm lý ấy có thể là tiền mãn kinh - giai đoạn chuyển tiếp nội tiết tác động trực tiếp đến não bộ và sức khỏe tâm thần của phụ nữ.
“Tôi không còn là chính mình nữa”
Chị Lan, 42 tuổi, nhân viên văn phòng, bắt đầu mất ngủ triền miên từ hơn một năm nay. Ban ngày, chị thấy mình dễ bật khóc, cáu gắt vô cớ với đồng nghiệp. Có những lúc chị ngồi trước màn hình máy tính mà không thể tập trung nổi, dù công việc vốn rất quen thuộc.
70 tuổi mới bước vào phòng gym, 9 năm sau người phụ nữ này khiến cả thế giới phải nhìn lại khái niệm “già đi”ĐỌC NGAY
“Ban đầu ai cũng bảo tôi stress, tôi cũng tự nhủ cố gắng lên là ổn. Nhưng càng cố, tôi càng thấy mình tụt dốc”, chị kể. Chỉ đến khi đi khám chuyên sâu về nội tiết, chị mới được giải thích rằng những biểu hiện trầm cảm và lo âu ấy liên quan đến tiền mãn kinh.
Câu chuyện của chị Lan cũng là trải nghiệm của chị Hồng, 45 tuổi - giáo viên. Chị liên tục quên lịch họp, quên tên học sinh, tâm trạng thất thường khiến mối quan hệ gia đình căng thẳng. “Tôi cứ nghĩ mình đang kiệt sức vì nghề giáo. Không ai nói với tôi rằng tiền mãn kinh có thể ảnh hưởng đến tâm lý đến vậy”, chị Hồng chia sẻ.
Tiền mãn kinh không chỉ là chuyện kinh nguyệt
Trong suy nghĩ của nhiều người, tiền mãn kinh gắn với bốc hỏa, rối loạn kinh nguyệt hay đổ mồ hôi đêm. Nhưng theo các chuyên gia, đây thực chất là một giai đoạn chuyển đổi sinh học lớn, khi hormone sinh dục nữ bắt đầu dao động mạnh và khó dự đoán.
Estrogen - hormone thường được nhắc đến trong sinh sản - còn đóng vai trò quan trọng trong việc điều hòa serotonin, dopamine và norepinephrine, những chất dẫn truyền thần kinh quyết định tâm trạng, giấc ngủ và khả năng tập trung. Khi estrogen lên xuống thất thường, não bộ trở nên nhạy cảm hơn với stress, cảm xúc dễ mất cân bằng.
Vì vậy, các triệu chứng như lo âu kéo dài, buồn bã, mất ngủ, “sương mù não” không phải là yếu đuối tâm lý, mà có nền tảng sinh học rõ ràng.
Khoa học nói gì về nguy cơ trầm cảm tăng mạnh trong tiền mãn kinh?
Nghiên cứu SWAN - một trong những nghiên cứu lớn và dài hạn nhất về sức khỏe phụ nữ – cho thấy nguy cơ trầm cảm nặng trong giai đoạn tiền mãn kinh tăng từ 2 đến 5 lần so với giai đoạn trước đó. Đáng chú ý, hiện tượng này vẫn xảy ra ngay cả ở những phụ nữ chưa từng có tiền sử trầm cảm.
Các phân tích khác cũng chỉ ra rằng sự dao động mạnh của estradiol, chứ không chỉ là stress cuộc sống hay áp lực gia đình, mới là yếu tố kích hoạt chính các rối loạn tâm trạng trong giai đoạn này.
Điều đó lý giải vì sao nhiều phụ nữ cảm thấy mình “đột ngột thay đổi”, dù hoàn cảnh sống không có biến cố lớn nào.
Khi tiền mãn kinh bị chẩn đoán nhầm là stress
Ở góc độ xã hội, một vấn đề lớn là tiền mãn kinh vẫn chưa được nhìn nhận đúng mức, đặc biệt trong chăm sóc sức khỏe tâm thần. Nhiều phụ nữ khi tìm đến bác sĩ chỉ được chẩn đoán rối loạn lo âu, suy nhược thần kinh, hoặc đơn giản là “căng thẳng kéo dài”.
Việc bỏ qua yếu tố hormone khiến không ít người rơi vào những tình huống: Điều trị sai hướng; Chịu đựng triệu chứng kéo dài trong im lặng; Ảnh hưởng nghiêm trọng đến công việc, hôn nhân và chất lượng sống.
Trong khi đó, y văn cho thấy 30-40% phụ nữ tiền mãn kinh có các triệu chứng trầm cảm hoặc lo âu ở các mức độ khác nhau, không ít trường hợp đủ nặng để ảnh hưởng đến đời sống xã hội.
Có thể làm gì khi tâm lý chao đảo ở tuổi 40?
Các chuyên gia khẳng định: những rối loạn tâm thần liên quan tiền mãn kinh là có thể điều trị và cải thiện nếu được nhận diện đúng.
Liệu pháp hormone cá nhân hóa, đặc biệt là estrogen qua da trong giai đoạn sớm tiền mãn kinh, đã được chứng minh giúp cải thiện tâm trạng ở nhiều phụ nữ. Bên cạnh đó, liệu pháp tâm lý như CBT, kết hợp với thay đổi lối sống - ngủ đủ, vận động đều, giảm stress – giúp não bộ thích nghi tốt hơn với giai đoạn chuyển đổi hormone.
Quan trọng không kém là sự thấu hiểu từ gia đình và xã hội, giúp phụ nữ không còn cảm giác cô đơn hay tự trách mình.
Tiền mãn kinh: Giai đoạn chuyển đổi cần được lắng nghe
Tiền mãn kinh không phải là dấu hiệu suy tàn hay “xuống dốc tinh thần”. Đó là một cột mốc sinh học lớn, tương tự như dậy thì, nhưng diễn ra âm thầm và ít được nhắc đến.
Khi xã hội nhìn nhận đúng mối liên hệ giữa tiền mãn kinh và sức khỏe tâm thần, phụ nữ sẽ không còn phải gồng mình chịu đựng trong im lặng. Thay vào đó, họ có thể chủ động tìm kiếm hỗ trợ y tế, bảo vệ sức khỏe tinh thần và bước vào giai đoạn mới của cuộc đời với sự chuẩn bị và thấu hiểu cần thiết.
