TS. Trần Thị Hiền nghiên cứu thuốc điều trị ung thư từ sữa mẹ

Cô gái từ làng quê Yên Thế đến Trường Đại học Lund (Thụy Điển)

TS. Trần Thị Hiền sinh ra tại huyện Yên Thế, tỉnh Bắc Giang, trong một gia đình làm nông. Tuổi thơ của chị gắn với ruộng đồng và những tháng ngày thiếu thốn. Trong gia đình, việc học hết phổ thông đã là điều hiếm. Mẹ chị chỉ học đến lớp 3. Vì thế, khi cô con gái nhỏ nói muốn thi đại học, nhiều người nghĩ đó là một ước mơ quá xa vời.

Trong nhiều năm, TS. Hiền và nhóm nghiên cứu tập trung tìm cách tạo phức hợp giữa protein alpha-lactalbumin và axit oleic, một hợp chất có khả năng tiêu diệt tế bào ung thư nhưng ít gây tổn hại cho tế bào khỏe mạnh.

Nhưng Hiền vẫn đi theo con đường của mình. Năm 2002, chị thi đỗ vào Trường Đại học Dược Hà Nội . Ban đầu, lựa chọn này phần nào mang tính thử sức. Nhưng từ năm thứ hai đại học, khi bắt đầu tiếp xúc với các môn khoa học cơ bản và phòng thí nghiệm, chị nhận ra mình thực sự yêu nghiên cứu. Từ đó, khoa học trở thành con đường mà chị quyết tâm theo đuổi.

Sau khi tốt nghiệp, chị tiếp tục học cao học và tiến sĩ về lĩnh vực độc tính học và dược lý miễn dịch tại Trường Đại học Chosun (Hàn Quốc). Quãng thời gian ấy mở ra cho chị một thế giới khoa học rộng lớn hơn, nơi mỗi phát hiện nhỏ đều có thể mang lại hy vọng cho con người.

Năm 2013, TS. Trần Thị Hiền sang làm việc và nghiên cứu tại Trường Đại học Lund (Thụy Điển) , một trong những trung tâm khoa học hàng đầu châu Âu. Chính tại đây, chị gặp đề tài đã gắn bó với mình suốt nhiều năm sau đó: nghiên cứu hợp chất chống ung thư từ sữa mẹ.

Trước đó, các nhà khoa học đã phát hiện một phức hợp đặc biệt giữa protein alpha-lactalbumin và axit oleic trong sữa mẹ. Hợp chất này có khả năng tiêu diệt tế bào ung thư nhưng không gây hại cho tế bào khỏe mạnh. Tuy nhiên, việc tạo ra hợp chất ổn định để sản xuất thuốc là một thách thức lớn. Trong nhiều năm, các nhóm nghiên cứu trên thế giới đều chưa giải quyết được vấn đề này.

Khi tiếp cận đề tài, TS. Hiền biết rằng đây là một hướng nghiên cứu khó. Nhiều người từng bỏ dở vì phức hợp này rất khó ổn định. Nhưng với chị, chính sự khó khăn lại là động lực. Chị từng chia sẻ rằng mình có một tính cách khá “bướng bỉnh”: càng khó, càng muốn tìm cách giải quyết.

Từ giọt sữa mẹ đến hy vọng mới cho thuốc điều trị ung thư

Sau gần một thập kỷ nghiên cứu, TS. Trần Thị Hiền và nhóm của mình đã đạt được bước tiến quan trọng. Họ tìm ra quy trình tạo phức hợp alpha-lactalbumin – oleic acid ổn định ở quy mô công nghiệp, đủ điều kiện để phát triển thành thuốc. Điều đặc biệt của hợp chất này là khả năng nhận diện và tiêu diệt tế bào ung thư một cách chọn lọc. Trong khi nhiều loại thuốc điều trị ung thư hiện nay có thể gây tổn thương cho các tế bào khỏe mạnh, phức hợp từ sữa mẹ lại gần như không gây độc tính.

TS. Trần Thị Hiền hiện làm việc và nghiên cứu tại Lund University, nơi chị cùng các cộng sự phát triển công nghệ tạo hợp chất từ sữa mẹ có khả năng tiêu diệt tế bào ung thư.

Kết quả thử nghiệm lâm sàng ban đầu trên bệnh nhân ung thư bàng quang cho thấy khoảng 80% người bệnh có khối u thu nhỏ và không ghi nhận tác dụng phụ đáng kể. Đó là tín hiệu rất đáng khích lệ.

Nhóm nghiên cứu đang tiếp tục thử nghiệm trên nhiều loại ung thư khác như đại trực tràng, cổ tử cung và gan. Nếu thành công, phương pháp này có thể trở thành một hướng điều trị mới, an toàn hơn và có chi phí hợp lý hơn cho người bệnh.

Hơn 20 năm làm nghiên cứu, TS. Trần Thị Hiền đã công bố hơn 50 bài báo khoa học quốc tế, trong đó có nhiều công trình xuất hiện trên các tạp chí y học uy tín như: Nature Biotechnology , Nature Communications và Journal of Clinical Investigation .

Chị cũng sở hữu nhiều bằng sáng chế liên quan đến công nghệ tạo phức hợp alpha-lactalbumin – oleic acid. Những kết quả này cho thấy nghiên cứu của chị không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà có khả năng đi đến ứng dụng thực tế.

Năm 2015, TS. Hiền nhận giải thưởng dành cho nhà khoa học trẻ dưới 35 tuổi của chương trình L’Oréal – UNESCO vì những đóng góp trong nghiên cứu y sinh.

Nhưng khi nói về thành tựu, chị thường rất giản dị. Với chị, điều quan trọng nhất không phải là danh hiệu mà là việc công trình khoa học có thể giúp ích cho người bệnh.

Những người làm việc cùng TS. Trần Thị Hiền thường nói rằng chị dành gần như toàn bộ thời gian cho nghiên cứu. Có lúc chị đùa rằng mình chỉ không nghĩ về đề tài khi ngủ. Câu nói ấy nghe có vẻ nhẹ nhàng, nhưng phản ánh đúng tâm thế của một nhà khoa học luôn trăn trở về công việc.

Ung thư vẫn là một trong những căn bệnh gây tử vong hàng đầu trên thế giới. Nhiều phương pháp điều trị hiện nay hiệu quả nhưng rất tốn kém hoặc gây nhiều tác dụng phụ. Vì vậy, việc tìm ra những liệu pháp mới an toàn và dễ tiếp cận hơn là điều các nhà khoa học luôn theo đuổi.

Với TS. Hiền, nghiên cứu về hợp chất từ sữa mẹ không chỉ là một bài toán khoa học. Đó còn là hy vọng giúp bệnh nhân có thêm cơ hội sống.

Mang thành quả về Việt Nam

Dù làm việc tại Thụy Điển, TS. Trần Thị Hiền vẫn giữ mối liên hệ chặt chẽ với quê hương. Chị đồng thời tham gia giảng dạy và nghiên cứu tại Trường Đại học Y - Dược Thái Bình . Ước mong của chị là một ngày nào đó, công nghệ này có thể được ứng dụng rộng rãi tại Việt Nam. Nếu thành công, thuốc điều trị ung thư từ sữa có thể giúp giảm chi phí và mở ra thêm lựa chọn cho người bệnh trong nước. Con đường ấy còn dài. Những thử nghiệm lâm sàng vẫn cần thời gian để chứng minh hiệu quả và độ an toàn. Nhưng mỗi bước tiến nhỏ đều mang lại thêm hy vọng.

Anh Sơn, người mắc bệnh "người cây" hiếm gặp đã dần thoát khỏi đau đơn của bệnh nhờ những kết quả nghiên cứu của TS. Trần Thị Hiền và cộng sự.

Anh Sơn, 54 tuổi, ở Ninh Bình là một trong hai bệnh nhân mắc hội chứng "người cây" được ghi nhận tại Việt Nam. Đây là căn bệnh hiếm đến mức y văn thế giới mới ghi nhận khoảng 200 trường hợp. Bệnh khởi phát khi anh mới khoảng 2 tuổi, ban đầu chỉ là vài nốt chai sần ở gót chân. Theo thời gian, các tổn thương dày lên, nứt nẻ, nhô cao thành từng khối sừng hóa như "rễ cây" khiến anh đau đớn, không thể đặt bàn chân xuống đất.Từ giữa năm 2025, tình trạng của anh Nguyễn Văn Sơn được cải thiện nhờ thoa thuốc chứa phức hợp alpha-lactalbumin-oleic acid do TS Trần Thị Hiền hỗ trợ, dưới sự theo dõi của các bác sĩ trong nước. Những mảng da từng dày cứng, đau rát bắt đầu mềm và mỏng dần. Cơn đau âm ỉ kéo dài nhiều năm cũng thưa hơn, giúp anh ngủ trọn giấc hơn trước.

Chia sẻ về hướng điều trị mới, TS Trần Thị Hiền cho biết phức hợp alpha-lactalbumin-oleic acid được phát triển từ một thành phần có trong sữa mẹ. Nghiên cứu lâm sàng tại Thụy Điển ghi nhận chữa khỏi hoàn toàn tổn thương do HPV với thời gian trung bình là 5,6 tháng và không có bệnh nhân nào tái nhiễm trong 2 năm theo dõi, đồng thời an toàn, không có tác dụng phụ. Ngoài ra, phương pháp này đã được FDA phê duyệt cho thử nghiệm lâm sàng giai đoạn 3 với ung thư bàng quang. Trường hợp bệnh của anh Sơn, nhóm nghiên cứu đang phối hợp cùng các bệnh viện da liễu tiếp tục theo dõi lâm sàng khoảng một năm để đánh giá hiệu quả và hoàn thiện báo cáo khoa học công bố quốc tế.

"Chúng tôi đang phối hợp với các bệnh viện tại Việt Nam để có những thử nghiệm lâm sàng cho bệnh HPV và ung thư, tiến tới đưa phức hợp alpha lactalbumin-oleic acid trở thành thuốc điều trị HPV", chị nói.