Viêm não Nhật Bản là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm do virus viêm não Nhật Bản (JEV) gây ra, truyền qua trung gian muỗi đốt, với tỷ lệ tử vong và di chứng thần kinh cao. Dù có thể phòng ngừa hiệu quả bằng vaccine, độ bao phủ tiêm chủng trong cộng đồng hiện vẫn chưa đạt ngưỡng khuyến cáo an toàn 90%.
Theo tổng kết của Bộ Y tế, năm 2024, tỷ lệ trẻ tiêm đủ hai mũi vaccine viêm não Nhật Bản đạt 86,3%, ba mũi đạt 83,5%. Trong 6 tháng đầu năm 2025, tỷ lệ tiêm hai mũi và ba mũi lần lượt là 47,9% và 43,1%. Con số 43,1% vẫn thấp hơn so với mục tiêu đề ra. Việc độ bao phủ tiêm chủng chưa đạt mức khuyến cáo khiến nguy cơ mắc bệnh vẫn tồn tại trong cộng đồng.
PGS.TS.BS Phạm Quang Thái, Phó trưởng Khoa Kiểm soát bệnh truyền nhiễm, Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương cho biết kháng thể tạo ra từ các mũi tiêm viêm não Nhật Bản bất hoạt từ não chuột (dùng trong chương trình tiêm chủng mở rộng) có xu hướng suy giảm theo thời gian, vì vậy cần tiêm nhắc định kỳ mỗi ba năm để duy trì hiệu quả bảo vệ. Thực tế cho thấy, nhóm trẻ trên 5 tuổi là nhóm dễ bị bỏ sót các mũi tiêm nhắc này. Việc bỏ lỡ các mũi tiêm nhắc trong giai đoạn này tạo ra "khoảng trống miễn dịch", khiến mức độ bảo vệ của vaccine không còn đủ để phòng bệnh.
Theo các chuyên gia y tế dự phòng, "khoảng trống miễn dịch" là giai đoạn nồng độ kháng thể bảo vệ trong cơ thể suy giảm xuống dưới ngưỡng cần thiết, làm tăng nguy cơ mắc bệnh dù trẻ đã từng được tiêm chủng trước đó.
"Khoảng trống miễn dịch" hình thành khi trẻ bỏ lỡ các mũi tiêm nhắc phòng viêm não Nhật Bản. Ảnh: Vecteezy
Nghiên cứu trên 260 trẻ mắc viêm não Nhật Bản điều trị tại Bệnh viện Nhi Trung ương giai đoạn 2018-2022 ghi nhận nhóm 5-15 tuổi chiếm tỷ lệ cao nhất (65%). Đáng chú ý, phần lớn bệnh nhi sống ở nông thôn (92,7%).
Mặc dù số liệu ghi nhận tỷ lệ bệnh nhi ở nông thôn cao (92,7%), PGS.TS.BS Phạm Quang Thái khẳng định: "Bất cứ ai chỉ tiêm mũi cơ bản mà không tiêm nhắc đều có nguy cơ mắc bệnh". Theo chuyên gia, khi trẻ lớn hơn, nguy cơ phơi nhiễm có thể gia tăng do các hoạt động ngoài trời và tiếp xúc với môi trường có muỗi Culex truyền bệnh. Do miễn dịch suy giảm theo thời gian và tâm lý chủ quan trong phòng tránh muỗi đốt, nhóm tuổi học đường được ghi nhận là nhóm có nguy cơ cao hơn.
Với vaccine bất hoạt có nguồn gốc từ não chuột, mức độ bảo vệ của các mũi cơ bản có thể giảm xuống còn khoảng 76-52% sau 4-7 năm nếu không được tiêm nhắc, làm gia tăng nguy cơ mắc bệnh và biến chứng nặng.
Trẻ em sống gần khu vực đồng ruộng, chăn nuôi lợn có nguy cơ phơi nhiễm cao với muỗi Culex truyền bệnh. Ảnh: Vecteezy
Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), virus viêm não Nhật Bản khiến hơn 3 tỷ người tại 24 quốc gia trong khu vực Đông Nam Á và Tây Thái Bình Dương có nguy cơ mắc bệnh. JEV là nguyên nhân chính gây viêm não do virus ở nhiều quốc gia châu Á với ước tính khoảng 100.000 trường hợp lâm sàng mỗi năm. Mặc dù viêm não Nhật Bản có triệu chứng hiếm gặp, nhưng tỷ lệ tử vong ở những người mắc bệnh viêm não có thể lên tới 30%. Di chứng thần kinh, nhận thức và hành vi vĩnh viễn xảy ra ở 30-50% số người mắc bệnh viêm não. Đa số các trường hợp xảy ra ở trẻ em dưới 15 tuổi.
Phụ huynh cần rà soát sổ tiêm chủng để đảm bảo trẻ được tiêm nhắc đúng lịch, đủ liều. Ảnh: Vecteezy
Hội Y học Dự phòng Việt Nam khuyến nghị phụ huynh tuân thủ lịch tiêm nhắc theo phác đồ của từng loại vaccine nhằm duy trì hiệu quả bảo vệ. Với vaccine viêm não Nhật Bản bất hoạt có nguồn gốc từ não chuột, sau ba mũi cơ bản, trẻ cần được tiêm nhắc định kỳ mỗi ba năm cho đến khi 15 tuổi. Đối với vaccine sống giảm độc lực tái tổ hợp, có thể tiêm sớm cho trẻ ngay từ 9 tháng tuổi, lịch tiêm bao gồm một mũi cơ bản và một mũi nhắc duy nhất cách nhau 12 tháng. Trường hợp trẻ đã tiêm ba mũi cơ bản với vaccine bất hoạt có nguồn gốc từ não chuột, có thể tiêm nhắc cho trẻ với một mũi duy nhất vaccine sống giảm độc lực để hoàn tất lịch tiêm.
Chuyên gia chia sẻ về di chứng của viêm não Nhật Bản
Kim Anh
