Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu đạt hơn 475 tỷ USD, tăng 17% so với năm trước đó, theo số liệu của Cục Thống kê. Phía sau bức tranh sáng, niềm vui xuất khẩu chưa đồng đều, khi không ít doanh nghiệp trải qua một năm trầy trật để giữ đơn hàng.
"Tôi kỳ vọng doanh số 2025 bằng được năm trước chứ không ao ước gì hơn", bà Đỗ Thị Kim Loan, Tổng giám đốc Công ty Thương mại và sản xuất Sao Nam nói vào những ngày sắp "chốt số" cuối năm ngoái.
Sao Nam chuyên sản xuất đồ gỗ nội thất cho hai thị trường lớn là Mỹ và Nhật Bản. Chịu ảnh hưởng bởi biến động thuế quan Mỹ trong 2025, bà Loan cho rằng việc giữ đơn hàng phụ thuộc vào nỗ lực tiết giảm chi phí và linh hoạt sản phẩm của doanh nghiệp.
Không trụ vững như công ty bà Loan, 5 ngày trước khi năm 2025 khép lại, một doanh nghiệp dệt may với hơn 2.700 công nhân ở khu công nghiệp Mỹ Phước, phường Bến Cát (TP HCM) thông báo ngừng hoạt động vì không còn đơn hàng.
Những trường hợp gặp khó không hiếm. Theo Cục Thống kê, cả nước ghi nhận 227.200 doanh nghiệp rút khỏi thị trường. Con số này nhỏ hơn số thành lập mới và quay lại hoạt động (297.500), nhưng cũng tăng gần 15% so với 2024.
Thực tế, khi nhìn vào cơ cấu đóng góp xuất khẩu của các khu vực doanh nghiệp và mặt hàng, bức tranh hiện ra các "nốt trầm". Doanh nghiệp nội địa và sản phẩm truyền thống ngày càng chịu áp lực lớn về đầu ra. Trong số 475 tỷ USD, kim ngạch từ kinh tế trong nước giảm hơn 6% so với cùng kỳ và góp chưa đến 23%, so với mức 26,4% hồi 2021. Còn doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) là động lực, khi chiếm hơn 77% kim ngạch, tương đương 367 tỷ USD và tăng trưởng hơn 26%.
Nhóm phân tích vĩ mô của Chứng khoán Sài Gòn - Hà Nội (SHS) bình luận bức tranh ngoại thương "ấn tượng nếu nhìn từ xa", nhưng bóc tách thì phần lớn thành tích đến từ khu vực doanh nghiệp ngoại. "Điều này cho thấy năng lực xuất khẩu nội địa đang suy yếu tương đối so với khu vực FDI", báo cáo của SHS nêu.
Nhìn chung, tổng kim ngạch tăng nhưng "sức khỏe bên trong" đáng quan tâm khi tỷ trọng giá trị nội địa mỏng dần. Tại hội nghị ngày 19/12/2025, Thứ trưởng Công Thương Phan Thị Thắng nhìn nhận xuất khẩu còn thiếu bền vững, khối FDI chiếm tỷ lệ lớn.
Xét trong cơ cấu nhóm hàng, đồ điện tử chiếm ưu thế, cho thấy vai trò đang lên của Việt Nam trong chuỗi cung ứng hàng hóa giá trị gia tăng cao toàn cầu. Mặt khác, điều này phản ánh áp lực lớn hơn với các mặt hàng truyền thống, và việc đóng cửa của doanh nghiệp dệt may vốn Hàn Quốc ở khu công nghiệp Mỹ Phước gần đây là một ví dụ.
Cục Hải quan ước tính riêng xuất khẩu 3 nhóm hàng có trị giá cao nhất gồm máy vi tính, điện thoại - linh kiện và máy móc - phụ tùng mang về 222 tỷ USD. Con số này chiếm gần một nửa tổng kim ngạch và 67% mức tăng xuất khẩu.
Tại thị trường lớn nhất của Việt Nam là Mỹ, bí quyết xuất khẩu vượt qua sóng gió thuế quan và tiếp tục tăng mạnh cũng nhờ trụ cột nhóm hàng điện tử, kết hợp hoạt động "frontloading", tức là đẩy nhanh đơn hàng đặt trước, theo Ngân hàng HSBC.
Cách đây một thập niên, 60% hàng sang Mỹ thuộc các ngành công nghiệp nhẹ như dệt may, giày dép và sản phẩm đồ chơi và đồ điện tử chỉ chiếm 16%. Năm 2025, nhóm hàng công nghệ chiếm tỷ trọng lớn nhất, nhờ Samsung và các đối tác của Apple.
Ngoài "nốt trầm' cơ cấu, tình hình năm 2026 vẫn khó lường. Hiệu ứng "frontloading" ngày càng mờ nhạt, với kim ngạch xuất khẩu 3 tháng cuối năm ngoái chững lại, giảm 1,7% so với quý III.
"Tăng trưởng thương mại giảm tốc diễn ra trên diện rộng trong hai tháng gần nhất", ông Vũ Bình Minh, Giám đốc Kinh doanh vốn và tiền tệ, Khối thị trường vốn và dịch vụ chứng khoán (Ngân hàng HSBC Việt Nam) nhận định cuối tháng 12/2025.
Khảo sát chỉ số nhà quản trị mua hàng (PMI) của S&P Global vào tháng 12/2025 cho biết số lượng đơn đặt hàng mới của các nhà sản xuất Việt Nam tăng tháng thứ tư liên tiếp. Nhưng riêng đơn hàng xuất khẩu mới lại giảm lần đầu trong 3 tháng.
Một số tổ chức dự báo nhu cầu quốc tế giảm vào 2026, khi chính sách thuế quan của ông Trump phát huy tác dụng đầy đủ. Ngân hàng UOB (Singapore) cho rằng "rủi ro đáng chú ý" là thuế đối ứng có thể tạo sức ép lên hoạt động thương mại toàn cầu, khi người tiêu dùng và nhà sản xuất Mỹ phải chịu chi phí nhập khẩu cao hơn.
Theo ngân hàng của Singapore, "frontloading" giảm phần nào khiến tăng trưởng GDP Việt Nam năm nay khả năng giảm tốc. Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) cũng lưu ý "nhu cầu bên ngoài suy yếu sẽ tác động đến xuất khẩu".
Cụm cảng Cái Mép - Thị Vải nhìn từ phía hạ lưu. Ảnh: Trường Hà
Ứng phó với thương mại toàn cầu tiếp tục biến động, CEO Sao Ta Đỗ Thị Kim Loan cho biết vẫn cải tiến sản phẩm để có giá thành rẻ hơn, đáp ứng yêu cầu nhà mua hàng và mở rộng thị trường.
"Chúng tôi chấp nhận bán nhiều nhưng lợi nhuận thấp, thậm chí hòa vốn để giữ thị trường", bà nói. Bên cạnh đó, công ty định mở rộng thị trường và tập trung thêm cho nội địa, nơi chiếm khoảng 25% doanh số.
Ông Vũ Bình Minh cũng cho rằng điểm tựa cho xuất khẩu thời gian tới là duy trì chiến lược đa dạng hóa. Dù Mỹ là thị trường xuất khẩu hàng đầu, Việt Nam đang đẩy nhanh nỗ lực theo đuổi các cơ hội thương mại mới. "Tiềm năng của việc đa dạng hóa thương mại là rất lớn", ông đánh giá.
Chỉ đạo tại hội nghị hôm 19/12, Thủ tướng Phạm Minh Chính yêu cầu ngành Công Thương, các thương vụ Việt Nam ở nước ngoài cần chú ý thị trường ngách, nghiên cứu sản phẩm "thị trường cần, không phải thứ trong nước có".
Về dài hạn, nhóm phân tích của SHS cho rằng Việt Nam cần sớm chuyển trọng tâm từ tăng số lượng sang nâng cao chất lượng trong ngoại thương. Tức là, cần gia tăng tỷ trọng giá trị nội địa và hàm lượng công nghệ trong mỗi sản phẩm xuất khẩu.
Điều này đòi hỏi hình thành các chuỗi công nghiệp hoàn chỉnh tại chỗ, ít nhất ở các ngành mũi nhọn như dệt may, điện tử, hóa chất hay vật liệu. Đồng thời, doanh nghiệp trong nước cần tăng gắn kết với FDI, tích lũy nội lực về nhân lực, công nghệ và vốn.
Quá trình này sẽ giúp doanh nghiệp nội tránh thất thế khi đối tác tăng yêu cầu về xuất xứ để giao đơn hàng hay dành ưu đãi. "Đây không phải bài toán dễ, và doanh nghiệp càng trì hoãn thì cái giá phải trả càng lớn, nhất là khi lợi thế dân số trẻ dần phai nhạt", báo cáo bình luận.
