Trong thư gửi khách hàng tuần trước, gã "khổng lồ" dầu khí Saudi Aramco (Arab Saudi) thông báo chưa xác định được cảng xuất khẩu dầu trong tháng 4. Họ có thể giao hàng từ Biển Đỏ hoặc Vùng Vịnh. "Có khi tôi phải gọi cho phía Iran để hỏi khi nào chiến sự kết thúc để còn lấy dầu", một khách hàng thường xuyên của Aramco cho biết sau khi nhận thư, trong bối cảnh xung đột ở Trung Đông bước sang tuần thứ 3.
Nhận định này càng củng cố quan điểm rằng dù Mỹ và Israel có thể tuyên bố kết thúc chiến sự bất cứ lúc nào, Iran mới là bên quyết định thời điểm chấm dứt tình trạng gián đoạn nguồn cung năng lượng toàn cầu.
Iran đang đáp trả các cuộc tấn công của Mỹ và Israel bằng cách phóng thiết bị bay không người lái (UAV) và tên lửa vào tàu thuyền tại eo biển Hormuz. Trước chiến sự, đây là tuyến vận chuyển khoảng 20% dầu, khí toàn cầu. Eo biển này đã bị phong tỏa hơn 2 tuần qua, gây ra đợt gián đoạn nguồn cung nghiêm trọng nhất từ trước đến nay, theo đánh giá của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA).
Tàu chở khí dầu mỏ hóa lỏng (LPG) tại vùng biển của Oman ngày 11/3. Ảnh: Reuters
Tổng thống Mỹ Donald Trump từng nhiều lần phát biểu Mỹ đang tiến gần chiến thắng. Nhưng khung thời gian ông đưa ra lại dao động từ vài ngày đến vài tuần.
Lãnh đạo các công ty năng lượng Trung Đông và phương Tây đều đánh giá cam kết đảm bảo an toàn của Mỹ là chưa đủ để khôi phục hoạt động sản xuất và vận chuyển, kể cả khi giao tranh chấm dứt ngay lúc này.
Ông Trump từng cho biết Mỹ có thể điều tàu quân sự hộ tống để khôi phục lưu thông qua eo biển Hormuz và thúc giục đồng minh đưa chiến hạm tới bảo vệ tuyến này. Tuy nhiên, một quan chức cấp cao ngành năng lượng tại Vùng Vịnh cho biết tàu hộ tống cũng không thể giúp hoạt động trở lại bình thường nếu Mỹ và Israel không đạt thỏa thuận với Tehran, như ngừng tấn công hoặc đe dọa tàu thuyền. Ông nói các tàu dầu nước mình sẽ không rời cảng cho đến khi Iran bảo đảm an toàn.
Ngay cả khi Mỹ và Israel tuyên bố kết thúc chiến sự, Iran vẫn có thể dùng UAV để gây gián đoạn hoặc tê liệt hoạt động vận tải thêm nhiều tháng. Trong các cuộc họp tuần trước ở Nhà Trắng, CEO các hãng năng lượng lớn gồm ExxonMobil, Chevron và ConocoPhillips đã cảnh báo sự gián đoạn nguồn cung năng lượng toàn cầu có thể càng trầm trọng hơn trong thời gian tới.
Neil Quilliam - chuyên gia tại viện nghiên cứu Chatham House cho biết nếu Mỹ và Israel tuyên bố chiến thắng theo các điều kiện Iran không chấp nhận, Tehran sẽ tiếp tục gây gián đoạn bằng thủy lôi và UAV để chứng minh họ chưa bị đánh bại.
Cuối tuần trước, thiết bị bay không người lái tấn công cảng dầu Fujairah của UAE. Việc này diễn ra chỉ vài giờ sau khi Mỹ đánh vào các mục tiêu quân sự trên đảo Kharg - nơi đặt cảng xuất khẩu dầu chính của Iran.
Nhà phân tích Helima Croft của RBC Capital nhận định Tehran muốn gửi thông điệp rằng không có nơi nào an toàn trong cuộc xung đột này và Washington không thể kiểm soát mức độ leo thang tình hình. Bà cảnh báo nguy cơ các đồng minh của Iran tại Yemen, Iraq và những nơi khác sẽ tham gia. Ví dụ, lực lượng Houthi tại Yemen có thể khiến tình hình trầm trọng hơn nếu tấn công cảng Yanbu ở Biển Đỏ của Arab Saudi - tuyến xuất khẩu dầu thay thế duy nhất của nước này hiện nay.
Một cố vấn năng lượng của chính phủ Iraq cho biết cuộc khủng hoảng đã làm sụp đổ niềm tin vào các tuyến cung ứng và bộc lộ điểm yếu của khu vực về khả năng bảo vệ hệ thống năng lượng. Việc sửa chữa sẽ mất nhiều tháng, còn bảo hiểm vận chuyển ngày càng đắt đỏ và khó mua hơn do rủi ro tăng cao.
Các cuộc tấn công của Iran đã khiến nhiều nhà máy lọc dầu tại Arab Saudi, UAE, Bahrain và Israel phải dừng hoạt động một thời gian, đẩy giá dầu và khí đốt tăng tới 60% chỉ trong hơn 2 tuần.
Theo các nhà phân tích, trong đó có Morgan Stanley, ngay cả khi xung đột kết thúc sớm, thị trường năng lượng vẫn gián đoạn trong nhiều tuần. Hãng tư vấn năng lượng Rapidan Energy lý giải các công ty dầu khí toàn cầu có thể chậm quay lại Vùng Vịnh khiến việc tái khởi động mỏ bị trì hoãn và có nguy cơ gây tổn thương cho các tầng chứa dầu.
Tuyến vận tải bị phong tỏa cũng buộc các nước sản xuất giảm khai thác dầu do không thể xuất khẩu. Aramco đã dừng khai thác tại hai mỏ lớn ở ngoài khơi là Safaniya và Zuluf, khiến sản lượng của Arab Saudi - nước sản xuất dầu lớn nhất OPEC - giảm 20%.
Tại Iraq, nước sản xuất lớn thứ hai OPEC, sản lượng giảm 70%. Tương tự, UAE cũng giảm một nửa sản lượng khai thác so với trước, theo các nhà phân tích. Tổng mức cắt giảm sản lượng tại Trung Đông hiện vào khoảng 7-10 triệu thùng mỗi ngày, tương đương 7-10% nhu cầu toàn cầu.
Qatar đã dừng hoàn toàn sản xuất khí tự nhiên hóa lỏng vì chiến sự, làm giảm 20% nguồn cung LNG thế giới. Họ cũng thông báo khách có thể không nhận được hàng cho đến tháng 5. "Đơn giản là lý do an toàn thôi. Chúng tôi không thể mạo hiểm tính mạng", một nguồn tin trong ngành cho biết.
Hà Thu (theo Reuters, WSJ)
