Cơ sở giáo dục mầm non của chị Phương (Hà Đông, Hà Nội) có khoảng 100 trẻ, doanh thu trên dưới 5 tỷ đồng mỗi năm. Trước đây, cơ sở nộp thuế khoán với mức không đáng kể, nhưng từ 1/1 phải chuyển sang kê khai theo doanh thu thực tế. Theo quy định, hộ kinh doanh có doanh thu trên 3 tỷ đồng phải nộp thuế theo lợi nhuận, thuế suất 17%. Theo chị Phương, số thuế cơ sở phải nộp cao hơn, trong khi việc xác định chi phí gặp khó do nhiều khoản thiếu hóa đơn chứng từ.
Để giữ mức thuế thấp, chị tính phương án hạ doanh thu xuống dưới 3 tỷ đồng, như chia cơ sở thành hai hộ kinh doanh sử dụng tài khoản khác nhau, hạn chế nhận tiền chuyển khoản... Đồng thời, chi phí được hợp thức hóa bằng hóa đơn, lợi nhuận báo cáo điều chỉnh ở mức 10-15%, và siết chặt quản lý dữ liệu để tránh bị đối chiếu, truy thu.
Quầy hàng tại chợ Đồng Xuân (Hà Nội), tháng 12/2025. Ảnh: Hoàng Giang
Tương tự, xuất hiện tình trạng một số cửa hàng, quán ăn chỉ nhận tiền mặt, hoặc khách phải trả thêm một khoản chi phí thuế khi thanh toán online. Chị Minh, người kinh doanh đồ phong thủy tại Gia Lâm (Hà Nội), cho biết áp dụng hình thức thu COD (thu tiền khi giao) với các đơn hàng. Trường hợp khách chọn thanh toán qua chuyển khoản, giá bán sẽ tăng thêm khoảng 10-17% do phát sinh chi phí thuế. Trong quá trình giao dịch, chị cũng linh hoạt đề nghị khách chuyển tiền vào hai tài khoản khác nhau, nhằm tránh tập trung doanh thu vào một nơi.
Từ đầu năm nay, một quán phở trên phố Khúc Thừa Dụ (Hà Nội) thông báo "chỉ nhận tiền mặt". Trường hợp khách thanh toán online, quán cộng thêm tiền thuế và phí xuất hóa đơn điện tử. "Một bát phở có giá 80.000 đồng nếu trả tiền mặt, còn chuyển khoản sẽ phải thanh toán tổng cộng 86.000 đồng", chị Hoài, một khách hàng của quán, nói.
Theo ông Nguyễn Hoàng Sơn, Phó chủ tịch Hội tư vấn và đại lý thuế TP HCM, đồng thời là CEO Công ty TNHH Dịch vụ thuế và kế toán Việt Tín, gần đây một số tiểu thương chia nhỏ doanh thu ra nhiều mã số thuế hộ kinh doanh hoặc không nhận chuyển khoản nhằm né thuế.
"Một số hộ tách doanh thu theo mặt hàng hoặc từng ca trong ngày. Số khác chọn cách né thuế bằng việc nhận tiền vào nhiều tài khoản khác nhau của chủ hộ hoặc người thân", ông nói.
Chuyên gia cho rằng pháp luật không cấm tách doanh thu nhưng đây là dấu hiệu của hành vi né và trốn thuế. Rủi ro pháp lý có thể đến sau 1-3 năm khi cơ quan quản lý tiến hành hậu kiểm. Trường hợp phát hiện các dấu hiệu bất thường như đột ngột "đứt" hoặc giảm đáng kể nguồn thu vào một tài khoản khi kinh doanh bình thường, cơ quan thuế có thể kiểm tra đột xuất. Nếu số tiền trốn thuế trên 100 triệu đồng, hộ, cá nhân kinh doanh có thể bị đề nghị khởi tố hình sự.
"Hộ kinh doanh né thuế nhìn thấy lợi ích trước mắt, nhưng lâu dài không bền. Bên cạnh rủi ro pháp lý, họ có thể tốn thêm chi phí vận hành và nguy cơ mất khách bởi phiền toái khi thanh toán", ông Sơn nói.
Thực tế, cơ quan thuế không có quyền truy cập tài khoản của người nộp để truy thu, nhưng họ có thể yêu cầu ngân hàng cung cấp thông tin khi có dấu hiệu gian lận thuế.
Ông Lê Văn Tuấn, Giám đốc Công ty TNHH Kế toán Thuế Keytas, lưu ý một số dấu hiệu cơ quan thuế dùng để xác định người nộp có rủi ro cao. Đầu tiên, là việc chia nhỏ doanh thu qua nhiều tài khoản cá nhân. Theo ông, dù mở nhiều tài khoản tại các ngân hàng khác nhau, dữ liệu vẫn được tổng hợp dựa trên căn cước công dân. Đây là căn cứ trực tiếp để cơ quan quản lý đối soát khi ngân hàng báo cáo về tài khoản.
Thứ hai, là yêu cầu khách chuyển tiền vào nhiều tài khoản khác nhau của người thân hoặc nhân viên để né doanh thu tính thuế. Dòng tiền này sau đó thường được "gom" lại, chuyển vào tài khoản hoặc giao tiền mặt cho chủ hộ kinh doanh, doanh nghiệp.
"Khi có dấu hiệu rủi ro cao về thuế, những nhân viên này sẽ được cơ quan chức năng xác minh và chắc chắn người chủ thực sự sẽ lộ diện", ông Tuấn nói, và cho biết cán bộ thuế hoặc công an kinh tế có thể "vi hành" ẩn danh tại cửa hàng để phát hiện sai phạm. Về gián tiếp, theo ông, cơ quan thuế sẽ kiểm tra dòng tiền tại các đơn vị vận chuyển hoặc báo cáo của sàn thương mại điện tử để đối chiếu, tổng hợp doanh thu thực tế. Ngoài ra, doanh số mua vào của hộ kinh doanh cũng được ngành thuế đối chiếu qua hệ thống hóa đơn điện tử.
Trước đó, cơ quan quản lý từng nhiều lần khẳng định việc "chỉ nhận tiền mặt" hoặc nội dung chuyển khoản mập mờ, ví dụ "trả tiền mượn", "tiền cafe", "tiền ship"... không làm giảm nghĩa vụ thuế của hộ, cá nhân kinh doanh. Ngược lại, việc này có thể trở thành dấu hiệu nghi ngờ cho hành vi che giấu doanh thu của họ.
Theo đại diện cơ quan thuế, các trường hợp cố tình giấu doanh thu, kê khai thuế không trung thực sẽ bị truy thu, xử phạt hoặc có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Ngoài ra, việc tự ý thu thêm phí khi khách chuyển khoản là vi phạm quyền lợi người mua. Cơ quan thuế khuyến cáo các hộ, cá nhân kinh doanh tìm hiểu quy định, khai đúng và đủ doanh thu khi bán hàng, dịch vụ.
Theo số liệu của Bộ Tài chính, đến tháng 10/2025, cả nước có hơn 2,54 triệu hộ kinh doanh hoạt động thường xuyên. Luật Thuế thu nhập cá nhân (sửa đổi) đã nâng ngưỡng doanh thu chịu thuế lên 500 triệu đồng một năm, và mức này được trừ trước khi áp thuế suất trên doanh thu. Bộ Tài chính cho biết khoảng 2,3 triệu hộ (tương đương 90%) không phải nộp thuế. Chính sách này được kỳ vọng giảm áp lực tài chính và tạo động lực sản xuất cho nhóm tiểu thương nhỏ.
Năm ngoái, số thu thuế từ các hộ, cá nhân kinh doanh đạt 32.840 tỷ đồng, tăng 37,5% so với cùng kỳ. Tuy nhiên, tỷ trọng đóng góp của khu vực kinh tế này vẫn khiêm tốn, chiếm chưa tới 2% tổng thu ngân sách nhà nước.
Phương Đông - Phương Dung
