Luật Giáo dục nghề nghiệp sửa đổi được Quốc hội thông qua tháng 12/2025 đã "khai sinh" mô hình trường mới là trung học nghề. Được xác định cùng bậc học với THPT, mô hình này tích hợp kiến thức cốt lõi phổ thông và chuyên môn nghề, hứa hẹn tạo ra đột phá trong phân luồng giáo dục.
Hiện, sau THCS, học sinh có thể chọn hệ vừa học vừa làm (giáo dục thường xuyên) hoặc học nghề (trung tâm giáo dục nghề nghiệp, các trường trung cấp, cao đẳng nghề). TS Lê Đông Phương, nguyên Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu giáo dục đại học, Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam, đánh giá những mô hình này không hấp dẫn với học sinh với phụ huynh vì nhiều vướng mắc.
Ví dụ, học sinh học trung cấp nghề sau lớp 9 sẽ chỉ có trình độ văn hóa 9/12, khó tìm được việc có thu nhập tốt vì "chưa học hết lớp 12". Nếu theo chương trình giáo dục nghề nghiệp - giáo dục thường xuyên (còn gọi là chương trình văn hóa 4 môn), các em chỉ có thể liên thông lên đến bậc cao đẳng.
Mô hình trung học nghề có thể giải quyết các bất cập nói trên. Khi có giá trị tương đương với bằng THPT, học sinh sẽ được công nhận trình độ văn hóa 12/12, thêm chứng chỉ kỹ năng nghề và quyền học lên đại học.
"Tính tương đương này tới đâu có thể các nhà quản lý sẽ thảo luận kỹ hơn, nhưng ít nhất là có giá trị cho việc học tiếp và sắp xếp việc làm như các em học THPT", ông Phương nhận định. "Làm được điều này, việc chen chúc vào THPT sẽ giảm đi trông thấy".
TS Hoàng Ngọc Vinh, nguyên Vụ trưởng Giáo dục chuyên nghiệp của Bộ, cũng nhấn mạnh sự tương đương về bằng cấp là yếu tố then chốt để chấm dứt sự phân biệt giữa học nghề và học THPT. Trong bối cảnh trường THPT công ở các đô thị lớn như Hà Nội, TP HCM chỉ đáp ứng được khoảng 60-90% số học sinh tốt nghiệp THCS, trường trung học nghề sẽ giúp san sẻ áp lực.
Học nghề cũng không còn là "đường cùng mới chọn", mà có thể trở thành định hướng từ đầu, góp phần tạo ra thế hệ nhân lực chất lượng cao.
Một "điểm cộng" khác của mô hình trung học nghề là chương trình tích hợp giữa kiến thức văn hóa và giáo dục nghề nghiệp, theo hai chuyên gia. Chẳng hạn học sinh theo các nghề kỹ thuật sẽ học nhiều kiến thức Toán, Lý, Hóa hơn, có chọn lọc để phù hợp, nhưng không "nặng" như chương trình THPT.
"Như vậy, học sinh sẽ được học lý thuyết gắn với thực tế của nghề, tức là biết cái mình học được ứng dụng thế nào luôn", ông Vinh nói.
Chị Lê Thúy Liễu, ở phường Kim Liên, Hà Nội, cho biết phải cho con học thêm Toán, Tiếng Anh từ lớp 6 vì sợ trượt lớp 10. Khi nghe về mô hình trung học nghề, chị thấy lạc quan hơn.
"Có thêm lựa chọn thì đỡ áp lực", chị Liễu nói. "Con tôi thích học Tiếng Anh nên nếu có nghề nào trong ở trường trung học nghề liên quan biên, phiên dịch, tôi sẵn sàng tìm hiểu".
Sinh viên trường Cao đẳng Cơ điện Hà Nội. Ảnh: HCEM
Ngoài những lợi ích, việc đưa mô hình trung học nghề vào thực tế sẽ đối mặt với một số thách thức, theo hiệu trưởng một trường cao đẳng.
Ông cho rằng để học sinh, phụ huynh thực sự "mở lòng" với mô hình mới thì cần ít nhất 2-5 năm triển khai hiệu quả. Nếu không, trung học nghề có thể rơi vào cảnh ảm đạm như bức tranh giáo dục nghề nghiệp với học sinh sau lớp 9 hiện nay.
Trong khi đó, định hướng phát triển và chương trình giảng dạy của mô hình này chưa rõ ràng, không biết do địa phương thành lập hay đặt trong cao đẳng. Nút thắt nữa là không đơn giản để có một đội ngũ giáo viên chuyên biệt, vừa có khả năng dạy kiến thức văn hóa, vừa dạy nghề. Trong bối cảnh bậc phổ thông vẫn đang thiếu tới 100.000 giáo viên, việc tuyển mới số lượng lớn giáo viên cho trung học nghề là điều "vô cùng khó".
Trước mắt, ông Vinh và ông Phương đều cho rằng nên thí điểm hệ trung học nghề trong các trường cao đẳng có chất lượng đào tạo, tuyển sinh tốt. Những trường này sẽ đủ khả năng tuyển dụng, tập huấn giáo viên và liên kết doanh nghiệp, tạo điều kiện cho học sinh thực tập và tìm kiếm cơ hội làm việc.
Còn về lâu dài, ông Vinh thấy nên tổ chức đồng thời trường trung học nghề ở cả địa phương và trong trường cao đẳng. Hai chuyên gia nhìn nhận các trường nghề hiện tại nên chú trọng đầu tư chương trình, thông qua tuyển dụng giáo viên mới, bồi dưỡng đội ngũ sẵn có và ứng dụng công nghệ.
Để làm được những điều này, Bộ cần sớm hướng dẫn cụ thể để các trường và địa phương chuẩn bị, cũng như giúp phụ huynh và học sinh hình dung con đường mới mà họ sẽ đi.
"Chúng ta đang chuẩn bị cho lực lượng lao động bài bản sau này, có trình độ văn hóa và kỹ năng nghề cao. Tinh thần là bình tĩnh, không vội vàng, nhưng cần rốt ráo, đồng bộ và hiệu quả thì xã hội mới tin tưởng", ông Phương nói.
Thanh Hằng
