Cứ mỗi dịp tháng Chạp về, đặc biệt là sau ngày ông Công ông Táo, nhà nhà lại rục rịch chuẩn bị cho lễ bao sái bàn thờ - một nghi thức tâm linh quan trọng bậc nhất để "tẩy trần" nơi thờ tự, đón năm mới an khang. Theo nếp cũ, đây là công việc đòi hỏi sự tỉ mỉ, cẩn trọng và thường do người chủ gia đình hoặc người có tâm tính điềm đạm thực hiện.
Thế nhưng, cuộc sống hiện đại với guồng quay hối hả đã sinh ra những "sáng kiến" khiến nhiều người phải giật mình. Mới đây, một người mẹ trẻ ở Đà Nẵng, với kinh nghiệm 5 năm sử dụng máy rửa bát, đã hào hứng chia sẻ "bí kíp" dọn bàn thờ siêu tốc của mình. Trong bức ảnh được đăng tải, những chiếc bát hương, lọ hoa, chén kỷ nằm gọn gàng bên trong lồng rửa, chờ đợi một chu trình làm sạch bằng nước nóng và áp lực mạnh.
Với chị, đây có lẽ là một phát hiện thú vị, một cách để tận dụng tối đa công năng của thiết bị đắt tiền trong nhà, giúp bộ đồ thờ sạch bong kin kít mà không tốn công hì hục cọ rửa. Tư duy "cái gì rửa được bằng tay thì máy rửa sạch hơn" của chị không sai về mặt vật lý, nhưng lại trở thành tâm điểm chỉ trích khi áp dụng vào một phạm trù nhạy cảm: Tâm linh. Ngay lập tức, bức ảnh nhận về hàng nghìn lượt tương tác, nhưng đa phần không phải là những lời khen ngợi sự đảm đang, mà là những bình luận đầy ái ngại, thậm chí là gay gắt từ cộng đồng mạng.
Tranh cãi nảy lửa: Sạch vật lý hay sạch tâm linh?
Lướt qua phần bình luận, không khó để bắt gặp những ý kiến phản đối kịch liệt. Nhiều người cho rằng, bàn thờ là nơi ngự của gia tiên, thần linh, là nơi trang nghiêm nhất trong ngôi nhà cần sự thanh tịnh tuyệt đối (cõi tĩnh). Việc mang những vật phẩm thờ cúng ấy đặt chung vào chiếc máy vẫn thường dùng để rửa bát đĩa ăn uống hàng ngày – nơi chứa đầy dầu mỡ, thức ăn thừa và mùi hỗn tạp là một sự bất kính khó chấp nhận. Một tài khoản bình luận đầy gay gắt: "Người ta bao sái phải dùng khăn riêng, chậu riêng, nước phải là nước mưa đun lá thơm hoặc nước gừng rượu để tẩy uế. Ai đời lại cho vào máy rửa bát quay tít thò lò như rửa cái nồi cái xoong thế kia. Sạch đâu chưa thấy, chỉ thấy mất đi sự tôn nghiêm".
Quả thật, trong tâm thức của người Việt, bao sái không đơn thuần là làm sạch bụi bẩn. Đó là một nghi thức giao tiếp với người đã khuất, là lúc con cháu thể hiện lòng hiếu kính, sự chăm chút tỉ mỉ từng li từng tí. Người ta tin rằng, việc tự tay lau từng chiếc chén, tỉa từng chân nhang bằng thứ nước thơm thảo mộc chính là cách để gửi gắm tâm ý, mong cầu sự kết nối và phù hộ độ trì. Việc "cơ giới hóa" hành động này, dù mang lại hiệu quả làm sạch về mặt thị giác, nhưng lại vô tình làm nguội lạnh đi cái "tâm" ấm áp cần có trong nghi lễ thờ cúng. Máy móc vô tri, nó có thể gột rửa bụi trần, nhưng liệu có gột rửa được sự trân trọng mà gia chủ cần gửi gắm?
Góc nhìn cởi mở hay sự tùy tiện thái quá?
Tuy nhiên, cũng không thiếu những ý kiến bênh vực người mẹ trẻ, cho rằng chúng ta không nên quá khắt khe hay nâng cao quan điểm. Phe ủng hộ thường là những người trẻ, sống thực tế lập luận rằng bản chất của việc dọn dẹp là làm sạch. Máy rửa bát với chế độ nước nóng 70 độ C, sấy diệt khuẩn chắc chắn sẽ làm sạch sâu hơn, vệ sinh hơn gấp nhiều lần so với việc dùng một chiếc khăn cũ lau đi lau lại. "Quan trọng là tâm mình thành, chứ rửa bằng tay hay bằng máy thì cũng là muốn đồ thờ được sạch sẽ, trang nghiêm nhất. Thời đại nào rồi mà còn câu nệ tiểu tiết, miễn sao trước khi rửa máy đã được vệ sinh sạch, không rửa chung với bát đĩa bẩn là được" , một người dùng khác phản bác.
Câu chuyện đúng hay sai, có lẽ ranh giới nằm ở quan niệm và niềm tin của mỗi người. Nhưng có một thực tế không thể phủ nhận: Đồ thờ cúng thường được làm bằng các chất liệu đặc thù như gốm men rạn, đồng, hoặc gỗ sơn son thếp vàng. Những họa tiết tinh xảo, những lớp men cổ kính ấy liệu có chịu nổi áp lực nước mạnh và chất tẩy rửa công nghiệp chuyên dụng của máy rửa bát? Đã có không ít trường hợp dở khóc dở cười khi bát hương sau khi ra khỏi máy thì... bay luôn cả lớp hoa văn, hay nứt vỡ vì sốc nhiệt. Lúc ấy, cái "tiện" lại hóa thành cái "hại", không chỉ hỏng đồ mà còn mang tâm lý bất an ngày Tết.
Bên cạnh đó, cũng có người cho rằng bức ảnh này chỉ là hình ảnh của AI để sử dụng làm content mà thôi. Dù cuộc sống hiện đại tới đâu thì việc mang đồ thờ cúng rửa như rửa bát là điều kiêng kỵ tuyệt đối trong văn hóa thờ cúng.
Cuộc sống hiện đại mang đến cho phụ nữ nhiều công cụ giải phóng sức lao động tuyệt vời, và máy rửa bát là một trong số đó. Nhưng có lẽ, với những gì thuộc về tâm linh, truyền thống và văn hóa, sự chậm rãi và thủ công vẫn mang một giá trị không thể thay thế. Bao sái bàn thờ cuối năm, hãy cứ coi đó là một khoảng lặng cần thiết để chúng ta sống chậm lại, để tự tay chăm chút cho gốc gác tổ tiên, để ngửi thấy mùi hương trầm, mùi nước mùi già thoang thoảng - thứ mùi của Tết mà không loại viên rửa bát hương chanh nào có thể tái tạo được.
Máy móc có thể thay thế con người làm việc nặng, nhưng không thể thay thế con người thể hiện lòng thành. Rửa bát đĩa ăn hàng ngày, hãy để máy lo. Nhưng rửa chén thờ, ly rượu cúng, hãy để đôi bàn tay và tấm lòng của người con, người cháu được trực tiếp chạm vào. Sự kết nối thiêng liêng ấy, đôi khi bắt đầu từ những việc nhỏ nhặt và thủ công như thế. Đừng để sự tiện nghi làm mòn đi những nét đẹp văn hóa vốn dĩ rất cần được nâng niu, gìn giữ trong mỗi nếp nhà Việt.
