Những chính sách lớn tác động tới nhà khoa học

Cuối 2025, Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo và các quy định mới liên quan đến nhà khoa học chính thức có hiệu lực, theo hướng trao quyền và bảo đảm quyền tự chủ học thuật, gia tăng thu nhập, đãi ngộ và cho phép nhà khoa học trực tiếp tham gia khai thác, chuyển giao, thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Thay đổi cách tính lương nhà khoa học

Cơ chế trả lương và thu nhập tại các tổ chức khoa học và công nghệ công lập đã thay đổi căn bản, với sự ra đời của Nghị định 263, hướng dẫn thi hành Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Khung cảnh làm việc tại Viện nghiên cứu cao cấp về Toán (VIASM). Ảnh: Giang Huy

Trong đó, các tổ chức được trao quyền tự chủ về tiền lương và thu nhập, trên cơ sở thảo luận dân chủ và công khai trong quy chế quản lý nội bộ. Tổ chức khoa học và công nghệ công lập tự chủ chi trả bốn loại tiền lương và thu nhập, gồm: lương cơ bản, lương tự chủ của tổ chức, thu nhập tăng thêm, và thu nhập dành cho tác giả của kết quả nghiên cứu được thương mại hóa.

Một điểm mới là xóa bỏ giới hạn "trần lương". Lương và thu nhập của viên chức, người lao động tại tổ chức khoa học và công nghệ công lập không còn bị khống chế ở mức gấp hai hay gấp ba lần mức lương nhà nước. Tổ chức được sử dụng các nguồn thu để chi trả lương và thu nhập cho người làm khoa học.

Cách trả lương cũng chuyển từ "ngạch, bậc" sang dựa trên vị trí việc làm, nhiệm vụ được giao và hiệu quả công việc. Thu nhập của nhà khoa học vì vậy gắn trực tiếp với khối lượng, chất lượng và hiệu quả nghiên cứu, thay vì dựa vào thâm niên. Ngoài ra, các khoản thu từ thương mại hóa kết quả nghiên cứu cũng được chi trả theo thỏa thuận.

Đãi ngộ vượt khung để thu hút nhân tài

Nghị định 263 cũng giao quyền quyết định cho tổ chức khoa học và công nghệ công lập trong công tác tuyển dụng, quản lý và sử dụng nhân lực, tháo các nút thắt trước đây. Khi rào cản tài chính được gỡ bỏ, các tổ chức khoa học và công nghệ trong nước có thể cạnh tranh thu hút nhà khoa học là người Việt ở nước ngoài, thậm chí chuyên gia nước ngoài.

Cơ chế mới cho phép tổ chức khoa học đưa ra các gói về lương, nhà ở, điều kiện làm việc đủ hấp dẫn, để thuyết phục nhà khoa học tên tuổi về Việt Nam làm việc. Cơ chế đãi ngộ "vượt khung" được kỳ vọng giúp Việt Nam tiếp cận nhóm nhân lực tinh hoa về khoa học và công nghệ, đồng thời dẫn đến "sự trở về" của các nhà khoa học ở nước ngoài.

Dùng năng lượng nguyên tử điều chế thuốc cho bệnh nhân ung thư Ảnh: Ngọc Thành

Cấp tiền dựa trên hiệu quả nghiên cứu

Cơ chế phân bổ kinh phí cho tổ chức khoa học và công nghệ công lập có sự thay đổi lớn, theo Nghị định 265 hướng dẫn thi hành Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo về tài chính và đầu tư. Theo đó, các tổ chức được cấp bổ sung hoặc điều chỉnh kinh phí với biên độ tăng giảm 10%, tùy theo kết quả hoạt động. Cơ chế này nhằm nâng cao hiệu quả, tăng tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của tổ chức khoa học và công nghệ công lập.

Chi ngân sách nghiên cứu theo cơ chế quỹ

Nghị định 265 cũng thể chế hóa chủ trương ưu tiên phân bổ ngân sách chi cho nghiên cứu, phát triển khoa học, công nghệ theo cơ chế quỹ. Trước đây, phần lớn kinh phí nghiên cứu được phân bổ trực tiếp từ ngân sách nhà nước cho từng nhiệm vụ cụ thể, khiến việc triển khai bị cứng nhắc, thiếu linh hoạt.

Theo quy định mới, việc cấp phát, đặt hàng, tài trợ nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo được thực hiện thông qua hệ thống các quỹ, gồm: Quỹ phát triển khoa học và công nghệ quốc gia, Quỹ đổi mới công nghệ quốc gia, Quỹ phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của bộ, ngành, địa phương. Chính sách mới thay đổi theo hướng tăng tính chủ động, minh bạch và hiệu quả trong sử dụng nguồn lực.

Không hình sự hóa thiệt hại do rủi ro khách quan

Nhà nước chấp nhận rủi ro khách quan trong hoạt động nghiên cứu khoa học - nơi thất bại đôi khi là một phần của sáng tạo. Trong trường hợp đề tài không đạt mục tiêu ban đầu, theo Nghị định 265, tổ chức chủ trì không phải hoàn trả kinh phí, bởi trong khoa học, mọi kết quả đều được ghi nhận, kể cả khi không như mong đợi.

Chính sách mới miễn trách nhiệm dân sự, kể cả trách nhiệm hình sự cho tổ chức chủ trì nếu thực hiện đúng quy trình, quy định. Tuy nhiên, việc "chấp nhận rủi ro" được kiểm soát chặt chẽ từ khâu đầu vào, đề xuất và tuyển chọn các nhiệm vụ. Quá trình nghiên cứu sau đó cũng được giám sát, theo dõi tiến độ và giải ngân theo kết quả thực hiện.

Chip bán dẫn và linh kiện điện tử do Việt Nam phát triển, trưng bày tại triển lãm bán dẫn SemiExpo Vietnam 2025, tháng 11/2025. Ảnh: Lưu Quý

Trường hợp nhiệm vụ nghiên cứu không đạt mục tiêu, cơ quan quản lý sẽ xác định nguyên nhân để có cách ứng xử phù hợp. Nếu rủi ro bởi nguyên nhân chủ quan, như vi phạm nghĩa vụ, chậm tiến độ hoặc sử dụng sai, kinh phí sẽ bị thu hồi. Tổ chức, cá nhân vi phạm bị hạn chế tham gia các chương trình trong thời gian theo quy định.

Việc chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu, phát triển công nghệ và đổi mới sáng tạo còn được nhắc lại một lần nữa tại Nghị định 267, thể hiện chủ trương chuyển đổi từ quản lý theo tuân thủ sang quản lý dựa trên rủi ro. Nhà nước khuyến khích đổi mới sáng tạo có trách nhiệm, chấp nhận thất bại trong phạm vi an toàn, có kiểm soát, không hình sự hóa hoặc xử phạt hành chính những rủi ro phát sinh khách quan.

Nhà khoa học hưởng tối thiểu 30% lợi nhuận

Tỷ lệ phân chia lợi nhuận cho nhà khoa học khi kết quả nghiên cứu được thương mại hóa lần đầu được quy định cụ thể trong Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, có hiệu lực từ cuối 2025.

Theo Điều 28 của Luật, tác giả thực hiện nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo sử dụng ngân sách nhà nước được thưởng tối thiểu 30% lợi nhuận từ việc cho thuê, bán, chuyển nhượng, chuyển giao quyền sử dụng, tự khai thác hoặc sử dụng kết quả nghiên cứu. Trường hợp kết quả nghiên cứu được dùng để góp vốn, hợp tác, liên doanh, liên kết, kinh doanh dịch vụ hoặc thành lập doanh nghiệp, mức thưởng cho tác giả cũng tối thiểu bằng 30% giá trị.

Nếu có từ hai người trở lên cùng trực tiếp tạo ra kết quả, họ được xác định đồng tác giả. Các nhà khoa học là đồng tác giả sẽ tự thỏa thuận việc phân chia số tiền thưởng. Phần lợi nhuận còn lại dùng để thưởng cho các cá nhân đóng góp trực tiếp vào việc thương mại hóa kết quả nghiên cứu, đồng thời tái đầu tư vào khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Hành lang pháp lý với nhiều quy định, chính sách mới được Bộ Khoa học và Công nghệ hoàn thiện trong thời gian ngắn, với kỳ vọng tạo động lực cho các nhà khoa học, thúc đẩy hình thành những kết quả nghiên cứu có giá trị thực tế.

Trọng Đạt