Năng lượng rẻ - 'át chủ bài' của Trung Quốc trong cuộc đua siêu AI

Đầu năm nay, tại Diễn đàn kinh tế thế giới (WEF) năm 2026 ở Davos, CEO Nvidia Jensen Huang ví AI như một chiếc bánh đa lớp. Trong đó, các ứng dụng AI như chatbot nằm ở lớp trên cùng, tiếp đến là phần mềm, mô hình ngôn ngữ lớn (LLM), còn bên dưới là phần cứng, chip bán dẫn cần thiết để huấn luyện mô hình.

Cán cân năng lượng Mỹ - Trung

Các công ty Trung Quốc đang bận rộn "làm bánh", ByteDance, Alibaba, DeepSeek được cho là chuẩn bị giới thiệu LLM mạnh mẽ, còn Huawei cũng sắp tung ra chip AI mới. Theo Economist, những gì các công ty này đang làm có thể giúp Trung Quốc trở thành đối trọng lớn với Mỹ trong cuộc đua trí tuệ nhân tạo. Nhưng bên cạnh năng lực, còn một thứ quan trọng khác nằm bên dưới tất cả những yếu tố mà ông Huang đưa ra, đó là năng lượng.

"Lớp trên cùng không thể hoạt động nếu thiếu lớp cơ sở phía dưới", ông Huang nói. "Chúng tôi đã rót hàng trăm tỷ USD đầu tư cho năng lượng, và sẽ cần thêm cả nghìn tỷ USD nữa".

Nhiều công ty Mỹ chung nỗi lo ngại trước viễn cảnh thiếu năng lượng. Cuối năm ngoái, CEO OpenAI Sam Altman dự đoán chi phí AI "cuối cùng sẽ quy về chi phí năng lượng", đồng thời cảnh báo lợi thế của Trung Quốc có thể khiến "vị thế dẫn đầu về AI của Mỹ gặp rủi ro". Đầu năm nay, CEO xAI Elon Musk cũng cho biết, dựa trên xu hướng hiện tại, Trung Quốc sẽ vượt xa phần còn lại của thế giới về năng lực tính toán AI nhờ vào mạng lưới điện của họ.

Theo giới chuyên gia, lo ngại này có cơ sở. Để mô hình ngày càng thông minh, hệ thống trung tâm dữ liệu AI đang ngày càng được mở rộng và ngốn nhiều điện hơn. Một số trung tâm hiện đạt quy mô gigawatt (GW), tương đương công suất của một nhà máy điện hạt nhân. Theo tổ chức nghiên cứu phi lợi nhuận RAND và Goldman Sachs của Mỹ, nhu cầu điện toàn cầu để vận hành trung tâm dữ liệu có thể tăng vọt lên mức 68 GW vào năm 2027 và 327 GW vào năm 2030, tương đương tăng 50% và 165% so với nhu cầu cùng kỳ năm 2023.

Đa số công ty AI hàng đầu đặt trụ sở tại Mỹ, nhưng mạng lưới điện của quốc gia này bị đánh giá "già cỗi" và "chật vật". Việc phải đáp ứng nhu cầu của danh sách dài những trung tâm dữ liệu có thể gây quá tải hệ thống, đẩy giá điện sinh hoạt lên cao và bị người dân phản đối. Để giải quyết, một số công ty đang xây nhà máy phát điện độc lập.

Các công nhân đang làm việc trên một cột truyền tải điện cao thế ở tỉnh Giang Tây, Trung Quốc, tháng 9/2025. Ảnh: Foreign Policy

Trung Quốc không mang nỗi lo tương tự. Theo Reuters, quốc gia này hiện sở hữu mạng lưới điện lớn nhất thế giới và vẫn đang tiếp tục phát triển với tốc độ chóng mặt nhờ đầu tư khổng lồ từ nhà nước. Riêng năm ngoái, nước này bổ sung hơn 500 GW công suất, nâng tổng công suất lên 3.800 GW, tức gấp đôi Mỹ, và dự kiến bổ sung mức công suất gấp sáu lần so với đối thủ.

Sự bùng nổ năng lượng của Trung Quốc đến từ các dự án điện gió và điện mặt trời. Một nửa số nhà máy điện hạt nhân đang được xây dựng trên thế giới nằm ở Trung Quốc. Nhiều dự án nhà máy điện than cũng hình thành.

Kết quả là, các trung tâm dữ liệu ở đây có thể mua điện với giá khoảng 3 cent mỗi kilowatt giờ (kWh), bằng một nửa mức giá mà nhiều trung tâm ở Mỹ phải trả. Bên cạnh đó, giá điện sinh hoạt cũng được chính phủ ấn định mức riêng biệt, người dân không phản đối về các cơ sở hạ tầng ngốn điện.

Trung Quốc chủ yếu gặp bất lợi ở sức mạnh tính toán. Nước này có nguồn điện dồi dào, nhưng bị Mỹ kiểm soát tiếp cận các hệ thống chip bán dẫn mạnh. Họ khó mua chip tiên tiến có tiến trình từ 7 nm trở xuống dùng để vận hành mô hình LLM mới nhất, trong khi năng lực sản xuất trong nước chưa thể theo kịp. Theo Forbes, năm ngoái, ước tính các công ty công nghệ Trung Quốc chi 24 tỷ USD cho hạ tầng AI, trong khi doanh nghiệp Mỹ chi hơn 350 tỷ USD.

Các khoản đầu tư vào trung tâm dữ liệu của chính quyền địa phương Trung Quốc cũng bị quản lý yếu, nhiều cơ sở được xây với tiêu chuẩn thấp, dẫn đến sự chênh lệch đáng kể của hạ tầng tính toán so với nguồn năng lượng dồi dào. Tỉnh Dương Cao ở phía bắc Trung Quốc minh chứng rõ nét của hiện thực này. Nơi đây có các trung tâm dữ liệu khổng lồ mọc trên nền trang trại chăn nuôi lợn cũ, hưởng lợi từ nhiều phía: điện giá rẻ từ trang trại gió, pin mặt trời và nhà máy nhiệt điện than, cũng như khí hậu lạnh giúp hỗ trợ làm mát và một con sông cung cấp nước. Tuy nhiên, theo một nhà quản lý, chưa đến 0,1% số chip ở đây có khả năng thực hiện các phép tính cường độ cao cần thiết để huấn luyện AI.

Trung Quốc bắt đầu tận dụng lợi thế

Trung Quốc cũng cho thấy sẽ sớm bắt đầu tận dụng lợi thế năng lượng của mình. Ngày 5/3, Thủ tướng Lý Cường lần đầu đề cập đến "điện toán siêu quy mô", tức trung tâm dữ liệu khổng lồ, trong bài phát biểu thường niên về tình hình đất nước, hứa hẹn "khởi động các dự án cơ sở hạ tầng mới, phối hợp năng lực điện toán và nguồn cung cấp điện" năm nay.

Trong khi đó, các nhà cung cấp dịch vụ điện toán siêu quy mô của Trung Quốc cũng đang đẩy mạnh đầu tư. Nhà phân tích Ken Liu tại ngân hàng UBS dự đoán Trung Quốc sẽ xây dựng thêm 25 GW trung tâm dữ liệu AI vào năm 2029, gấp 5 lần so với việc xây dựng 5 GW trong hai năm qua. Tuy nhiên, chuyên gia này cũng lưu ý, việc mở rộng với tốc độ kể trên sẽ phụ thuộc vào việc Trung Quốc có thể tự sản xuất thêm được bao nhiêu chip cao cấp trong nước.

Sau khi Mỹ đưa ra hàng loạt hạn chế từ năm 2019, nỗ lực tự chủ sản xuất bán dẫn của Trung Quốc được đẩy mạnh và đang đem lại kết quả. Chip AI 7 nm do Huawei tự sản xuất chưa sánh bằng sản phẩm của Mỹ, nhưng giúp thu hẹp khoảng cách về hiệu năng thông qua việc ghép nối nhiều chip với nhau. Quy trình này tiêu tốn năng lượng, nhưng không phải rào cản lớn nhờ giá điện rẻ.

Hãng sản xuất chip SMIC, hiện gia công cho các công ty như Huawei, dự kiến tăng gấp đôi công suất năm nay. Đầu tháng 3, Reuters đưa tin Hua Hong, một nhà máy sản xuất chip khác của Trung Quốc, cũng bắt đầu chế tạo chip 7nm.

Chính quyền Trung Quốc cũng khuyến khích xây dựng trung tâm dữ liệu ở các tỉnh phía tây, nơi có nhiều nguồn năng lượng gió, mặt trời và thủy điện, kết hợp nhiệt độ trung bình thấp. Đến năm 2028, Bắc Kinh hy vọng kết nối tất cả trung tâm dữ liệu này thành một mạng lưới, cung cấp tài nguyên điện toán giá rẻ trên toàn quốc.

Chuyên gia Lin Boqiang của Viện nghiên cứu chính sách năng lượng Trung Quốc tại Đại học Hạ Môn đánh giá, những nỗ lực kể trên được kỳ vọng giúp Trung Quốc bù đắp điểm yếu về chip. "Tất cả những gì chúng ta cần làm là tiếp tục xây dựng", Boqiang nói với Economist.

Hiện nước này cố gắng đưa các công cụ AI vào nền kinh tế và đời sống người dân, cũng như ứng dụng AI vào thế giới vật lý thông qua hệ thống xe tự lái, robot hình người, nhà máy thông minh. Nguồn năng lượng dồi dào giúp vận hành mô hình AI rẻ hơn, qua đó đẩy nhanh tính ứng dụng trong thực tế.

Đối với các ông lớn tại Mỹ, khoảng cách năng lượng được đánh giá đáng lo ngại khi họ tiếp tục đặt tham vọng vào siêu trí tuệ AGI vốn tiêu tốn điện năng hơn cả những hệ thống trí tuệ nhân tạo tiên tiến nhất hiện nay. Một số chuyên gia cho rằng với nguồn năng lượng dồi dào, Trung Quốc có khả năng bước đến "cảnh giới" AGI nhanh nhất. Câu trả lời vẫn để ngỏ, nhưng vào tháng 10/2025, Alibaba trở thành công ty lớn đầu tiên của Trung Quốc tuyên bố theo đuổi AGI. Đầu tháng 3, nước này cũng công bố kế hoạch 5 năm (2026-2030), trong đó kêu gọi "khám phá các con đường phát triển cho AGI".

Đức Hiệp tổng hợp