"Một ha trồng sâm Ngọc Linh cần khoảng 3 tỷ đồng tiền giống. Sau 5-7 năm, nếu thuận lợi có thể thu 6-7 tỷ đồng, bình quân mỗi năm lãi khoảng 500 triệu", chị Thảo, một hộ trồng sâm lâu năm, cho biết. Theo chị, mức sinh lời này hấp dẫn so với nhiều cây trồng khác, song rủi ro lớn và vốn đầu tư cao khiến không phải ai cũng dám làm.
Những năm đầu, chị thường xuyên đối mặt với tỷ lệ sống của cây thấp và nỗi lo mất trộm khi đến kỳ thu hoạch. Gần đây, khi sản lượng tăng, đầu ra lại là bài toán khó với các hộ trồng loại sâm này. Nguyên nhân bởi sức mua yếu và sản phẩm chưa được cấp chỉ dẫn địa lý và thị trường tràn lan hàng giả khiến người trồng như chị Thảo rơi vào cảnh "có hàng nhưng khó bán".
Trên thị trường, sâm Ngọc Linh vẫn được xếp vào nhóm dược liệu đắt đỏ nhất, với giá phổ biến 100-200 triệu đồng một kg, tùy kích cỡ củ và độ tuổi.
Vườn sâm Ngọc Linh K5 ở Kon Tum cũ (nay Quảng Ngãi). Ảnh: Thi Hà
Từ 1997, khi giá trị sâm bắt đầu được biết đến rộng rãi, tình trạng khai thác tận diệt đã đẩy loài dược liệu này vào Sách Đỏ, đứng trước nguy cơ tuyệt chủng. Từ đó, các mô hình trồng dưới tán rừng được triển khai, đặt nền móng cho hướng phát triển sau này. Tuy nhiên, sau hơn 20 năm, quy mô vùng trồng vẫn manh mún.
Ông Nguyễn Tấn Liêm - Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Quảng Ngãi - cho biết nguồn giống sâm Ngọc Linh hiện chưa đồng bộ, quy trình kỹ thuật giữa các vùng trồng thiếu thống nhất và năng lực chế biến sâu còn hạn chế. Đặc biệt, tình trạng hàng giả, không rõ nguồn gốc đang ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín, giá trị thương hiệu.
Sâm Ngọc Linh chỉ sinh trưởng tốt dưới tán rừng nguyên sinh, với chu kỳ từ 6 đến 10 năm mới đạt chất lượng. Tỷ lệ sống sau nhiều năm chỉ khoảng 40-60%, khiến chi phí đầu tư cao và rủi ro lớn. Với mức đầu tư ban đầu lên tới hàng tỷ đồng mỗi ha, không nhiều nông dân có thể phát triển quy mô lớn.
Bên cạnh đó, rào cản pháp lý cũng là điểm nghẽn với loại dược liệu này. Ông Phạm Xuân Quang, Chủ tịch UBND xã Măng Ri, cho biết phần lớn diện tích sâm hiện nằm dưới tán rừng tự nhiên nhưng chưa được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Điều này khiến người dân không thể đăng ký mã số vùng trồng, không tham gia hệ thống chỉ dẫn địa lý, từ đó khó liên kết với doanh nghiệp để tiêu thụ.
"Chúng tôi đang tìm giải pháp hỗ trợ nông dân và doanh nghiệp, nhưng cần thêm cơ chế cụ thể để phát triển loại dược liệu này", ông Quang nói, thêm rằng sâm Ngọc Linh bị kìm hãm bởi điểm nghẽn lớn trong khâu tổ chức sản xuất và vận hành thị trường, thay vì tiềm năng nội tại.
Việc mở rộng quy mô sản xuất với sản phẩm "quốc bảo" cũng gặp nhiều thách thức từ thị trường. Theo ông Nguyễn An, Giám đốc thương mại Công ty cổ phần Vingin, tình trạng sâm giả chủ yếu từ tam thất hoang và hàng nhập lậu nước ngoài trà trộn khiến người tiêu dùng khó phân biệt. Không ít sản phẩm gắn nhãn sâm Ngọc Linh nhưng thực chất chỉ là sâm dây giá rẻ.
"Có loại giá gốc chưa tới 1 triệu đồng một kg nhưng khi bán ra lại tương đương sâm Ngọc Linh thật", ông cho hay.
Được phát hiện cách đây 53 năm trên dãy Ngọc Linh, từ một cây rừng quý hiếm, sâm Ngọc Linh được công nhận là sản phẩm quốc gia vào 2017 và dần trở thành "quốc bảo", mở ra hướng phát triển cho ngành dược liệu Việt Nam. Ông Nguyễn Quang Trung, Phó giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Quảng Ngãi, cho biết diện tích trồng sâm tại tỉnh hiện khoảng 3.225 ha. Với dư địa phát triển lớn, ông Trung cho rằng sâm Ngọc Linh hoàn toàn có thể trở thành ngành hàng tỷ USD nếu được phát triển đúng hướng.
Thực tế, không ít quốc gia trên thế giới đã thành công khi phát triển các loại dược liệu quý thành ngành công nghiệp tỷ USD. Chẳng hạn tại Hàn Quốc, nhân sâm chỉ thực sự trở thành ngành công nghiệp khi được phát triển theo chuỗi giá trị hoàn chỉnh. Sản phẩm không dừng ở củ tươi mà được chế biến thành thực phẩm chức năng, đồ uống, mỹ phẩm, qua đó gia tăng giá trị nhiều lần nhờ tiêu chuẩn hóa và xây dựng thương hiệu toàn cầu.
Tại Việt Nam, một số doanh nghiệp đã bắt đầu đi theo hướng này. Vingin hiện phát triển hơn 30 dòng sản phẩm từ sâm, đồng thời liên kết với người dân thông qua cung cấp giống, chuyển giao kỹ thuật và bao tiêu đầu ra. Theo ông Nguyễn An, đây là cách để vừa mở rộng vùng trồng, vừa đảm bảo nguồn nguyên liệu cho chế biến.
Thaco Agri - công ty nông nghiệp của ông Trần Bá Dương - gần đây đang khảo sát vùng trồng sâm Ngọc Linh với quy mô khoảng 3.500 ha tại xã Trà Linh, hướng tới mô hình sản xuất ứng dụng công nghệ cao.
Việt Nam đặt mục tiêu mở rộng diện tích sâm lên khoảng 10.000 ha vào 2030, gấp hơn ba lần hiện tại và đẩy mạnh nghiên cứu, bảo tồn nguồn gen và chuẩn hóa quy trình sản xuất. Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu này, ngoài mở rộng diện tích, cần xây dựng một chuỗi giá trị hoàn chỉnh - từ giống, trồng trọt, kiểm định đến chế biến và thị trường cho sâm Ngọc Linh. Khi thị trường còn lẫn lộn hàng thật - giả, pháp lý chưa rõ ràng và sản xuất chưa theo chuỗi, loại dược liệu này sẽ khó vượt khỏi quy mô đặc sản, dù mang giá trị thuộc hàng đắt đỏ nhất thế giới.
Ở góc độ quản lý, ông Nguyễn Tấn Liêm cho biết địa phương đang đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, trong đó có phân tích ADN để phân biệt sâm thật - giả, đồng thời xây dựng bộ tiêu chuẩn dựa trên hàm lượng hoạt chất và mở rộng chỉ dẫn địa lý. Đây được xem là nền tảng để kiểm soát chất lượng và bảo vệ thương hiệu trong dài hạn.
Thi Hà
