"Đây là trường hợp ung thư im lặng điển hình ở người trẻ", bác sĩ Hà Hải Nam, Phó trưởng Khoa Ngoại bụng 1 Bệnh viện K Trung ương, nhận định. Khối u được phát hiện tình cờ khi cô kiểm tra sức khỏe ở nước ngoài. Lúc triệu chứng xuất hiện rõ ràng thì bệnh đã quá muộn, cơ hội sống sót thu hẹp đáng kể.
Cũng không mệt, không đau, chỉ rối loạn tiêu hóa, người phụ nữ 50 tuổi nghĩ mình bị viêm đại tràng. Đi nội soi để yên tâm, bà choáng váng khi bác sĩ thông báo khối u trực tràng chiếm gần hết ổ bụng. Người phụ nữ yêu cầu kiểm tra lại, kết quả vẫn y nguyên. "Khối u nhỏ thường không đau", bác sĩ Nam giải thích. "Đến khi đau nghĩa là u đã lớn và phát triển lâu, có thể đã giai đoạn muộn".
Hay anh Hùng, 35 tuổi, một nhân viên văn phòng tại Hà Nội, tự tin vào thói quen chạy bộ và chơi cầu lông hàng ngày nên chưa từng khám sức khỏe, chỉ đến khi gục ngã tại nơi làm việc mới biết mình mắc tăng huyết áp kịch phát – nguyên nhân hàng đầu gây đột quỵ.
Bác sĩ Nam cho hay ngày càng nhiều bệnh mạn tính và ung thư giai đoạn sớm không gây đau hay mệt trong thời gian dài. Cơ thể vẫn sinh hoạt bình thường, người bệnh chủ quan, không đi khám. Chỉ khi xuất hiện biến chứng như đột quỵ, suy tim, suy thận, tổn thương thần kinh hay khối u đã lớn, họ mới vào viện. Lúc này, điều trị trở nên phức tạp, tốn kém và tiên lượng xấu hơn nhiều.
"Quan niệm 'không mệt, không đau thì không có bệnh' hoàn toàn sai lầm", bác sĩ Dương Minh Tuấn, Khoa Nội tiết - Đái tháo đường Bệnh viện Bạch Mai, khẳng định. Đái tháo đường type 2, tăng huyết áp, rối loạn lipid máu, ung thư đều tiến triển âm thầm. Khi glucose máu, huyết áp hay mỡ máu tăng, cơ thể "thích nghi giả tạo" trong nhiều năm mà không có triệu chứng rõ ràng. Đến khi xuất hiện mệt, nhìn mờ, tê bì hay biến cố tim mạch thì tổn thương đã tích lũy nghiêm trọng.
Bác sĩ Nam đang kiểm tra lại bệnh án của bệnh nhân trong ca trực của mình. Ảnh: Bác sĩ cung cấp
Nguyên nhân sâu xa của thực trạng này không chỉ nằm ở bệnh lý, mà còn bắt nguồn từ tâm lý và lối sống. Mọi người nghĩ "bệnh trừ mình" nên không kiểm tra định kỳ, chỉ khi triệu chứng nặng mới đi khám. Nhiều người tự tin vì tập thể dục đều đặn nhưng lại lạm dụng thực phẩm chức năng, uống nhiều rượu bia, ăn mặn, ăn kiêng sai cách, thức khuya, căng thẳng.
"Cảm giác khỏe mạnh không phản ánh đầy đủ tình trạng cơ thể", bác sĩ Nam nhấn mạnh. Nhiều bệnh chỉ phát hiện qua xét nghiệm, ung thư cần sinh thiết, tăng huyết áp phải đo huyết áp mới biết.
Tâm lý sợ khám bệnh, sợ tốn kém, sợ phát hiện bệnh hoặc nghĩ "chưa đau thì chưa cần khám" khiến nhiều người chọn cách phớt lờ các dấu hiệu. Môi trường ô nhiễm không khí, đất, nước và thực phẩm cũng tạo điều kiện cho bệnh mạn tính tấn công.
Sự khác biệt trong tư duy tầm soát tạo ra khoảng cách lớn về tỷ lệ sống sót giữa các quốc gia. Tại Nhật Bản, nhờ hệ thống sàng lọc định kỳ chặt chẽ, ung thư thường được phát hiện ở giai đoạn sớm, cho phép các kỹ thuật tiên tiến như xạ trị proton phát huy tối đa hiệu quả. Ngược lại, lãnh đạo Cục Quản lý Khám chữa bệnh thừa nhận, tại Việt Nam, các cơ sở ung bướu luôn trong tình trạng quá tải bởi đa số bệnh nhân nhập viện khi bệnh đã ở giai đoạn cuối, khiến chi phí điều trị tăng vọt trong khi tiên lượng sống rất thấp.
Để phá bỏ cái bẫy "không đau, không bệnh", giới chuyên môn khuyến cáo cộng đồng cần thay đổi tư duy từ "chữa bệnh" sang "quản lý sức khỏe". Hiệp hội Tim mạch Mỹ khuyến nghị người từ 18 tuổi cần đo huyết áp hàng năm; phụ nữ từ 21 tuổi nên bắt đầu tầm soát ung thư cổ tử cung và từ 40 tuổi với ung thư vú; trong khi tầm soát ung thư đại trực tràng cần được thực hiện từ tuổi 50. Tuy nhiên, việc tầm soát cần có sự tư vấn của bác sĩ để tránh lãng phí vào các xét nghiệm tràn lan, không cần thiết.
Nhận thức được tầm quan trọng của y tế dự phòng, chính sách y tế quốc gia đang có những bước chuyển mình mạnh mẽ. Chính phủ đang đề xuất lộ trình đến năm 2026, toàn dân sẽ được khám sức khỏe định kỳ hoặc sàng lọc miễn phí mỗi năm một lần, tiến tới miễn viện phí cơ bản. Đặc biệt, việc mở rộng phạm vi chi trả của Bảo hiểm Y tế từ năm nay được kỳ vọng sẽ gỡ bỏ rào cản tài chính, khuyến khích người dân chủ động tìm kiếm sự chăm sóc y tế trong "thời gian vàng", thay vì đợi đến khi cơ thể gục ngã mới bắt đầu cầu cứu.
Thùy An
