Trao đổi với VnExpress ngày 28/1 trước lo ngại virus Nipah xâm nhập từ ổ dịch Ấn Độ và thông tin dơi tại Việt Nam mang mầm bệnh, PGS.TS.BS Đỗ Văn Dũng, nguyên Trưởng khoa Y tế công cộng, Đại học Y Dược TP HCM, cho rằng người dân cần hiểu đúng bản chất dữ liệu để tránh hoang mang.
Cụ thể, các nghiên cứu tại Việt Nam (điển hình tại Đăk Lăk và Hòa Bình) thực hiện khoảng năm 2012 từng ghi nhận sự hiện diện của kháng thể kháng virus Nipah trên một số loài dơi như dơi chó Ấn Độ (Cynopterus) và dơi quạ nhỏ (Rousettus) thông qua xét nghiệm ELISA. Song ông Dũng nhận định việc tìm thấy kháng thể trên dơi không đồng nghĩa với việc virus đang lưu hành và có khả năng gây bệnh cho người.
PGS Dũng giải thích các xét nghiệm thực hiện từ năm 2012 tại Việt Nam chỉ phát hiện được kháng thể với hiệu giá thấp. Theo ông, đây nhiều khả năng là phản ứng chéo - một hiện tượng xảy ra khi dơi nhiễm các loại virus khác có cấu trúc tương tự Nipah, chứ không phải chủng virus độc lực cao.
Các nhân viên y tế tại sân bay Phuket của Thái Lan đang giám sát chặt chẽ hành khách nhập cảnh để phát hiện các dấu hiệu sốt hoặc nhiễm trùng đường hô hấp, đặc biệt là những người đến từ vùng đang bùng phát dịch Nipah. Ảnh: Bangkok Post
Giới chuyên môn đưa ra ba căn cứ chính để loại trừ khả năng bùng phát dịch tại thời điểm này:
Thứ nhất, Việt Nam chưa phát hiện virus Nipah trên loài dơi quạ lớn (Pteropus). Đây là vật chủ trung gian chính từng gây ra các đợt bùng phát nghiêm trọng tại Malaysia và Bangladesh. Các kháng thể trước đây chỉ được tìm thấy trên các loài dơi nhỏ hơn.
Thứ hai, dữ liệu giám sát dịch tễ trong hơn một thập kỷ qua tại các khu vực có dơi mang kháng thể không ghi nhận bất kỳ ca viêm não nào ở người có liên quan đến Nipah. Quan điểm này tương đồng với đánh giá của giới chức y tế Thái Lan, nơi dù tìm thấy virus nhưng mật độ thấp (khoảng 10%) so với mức 40-50% tại các vùng dịch lớn như Ấn Độ.
Cuối cùng, khác với Covid-19 lây lan nhanh qua đường hô hấp, virus Nipah có hệ số lây nhiễm thấp (R0<1). Virus lây truyền chủ yếu qua tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết cơ thể của dơi hoặc heo nhiễm bệnh, hoặc tiêu thụ thực phẩm nhiễm bẩn. Bên cạnh đó, virus có thể truyền trực tiếp giữa người với người, đặc biệt qua tiếp xúc gần với dịch tiết cơ thể hoặc khi chăm sóc bệnh nhân.
Trước diễn biến phức tạp trong khu vực, Bộ Y tế Việt Nam sáng 27/1 đã yêu cầu tăng cường giám sát ngay tại cửa khẩu và cộng đồng. Đến nay, Việt Nam chưa ghi nhận ca mắc Nipah nào trên người.
Tại Thái Lan, cơ quan chức năng nhận định rủi ro bùng phát nội địa thấp, nguy cơ chủ yếu đến từ khách nhập cảnh nên đã siết chặt kiểm soát tại các sân bay lớn như Suvarnabhumi, Don Mueang và cấm trang trại heo hoạt động gần nơi dơi trú ngụ để cắt đứt đường lây.
Dù nguy cơ gây đại dịch toàn cầu thấp hơn Covid-19 do hệ số lây nhiễm không cao, Nipah vẫn được xếp vào nhóm bệnh truyền nhiễm đặc biệt nguy hiểm với tỷ lệ tử vong từ 40% đến 75%. PGS.TS.BS Lê Quốc Hùng, Trưởng Khoa Bệnh Nhiệt đới, Bệnh viện Chợ Rẫy, lưu ý thách thức lớn nhất nằm ở việc nhận diện bệnh sớm. Các triệu chứng khởi phát của Nipah như sốt, đau đầu, đau cơ, nôn ói, đau họng rất dễ nhầm lẫn với cúm mùa hoặc sốt xuất huyết. Do đó, bác sĩ lâm sàng buộc phải dựa vào yếu tố dịch tễ như lịch sử đi lại từ vùng dịch hay tiếp xúc với heo bệnh để chẩn đoán.
Bác sĩ Hùng cảnh báo bệnh nhân cần nhập viện ngay khi xuất hiện các dấu hiệu chuyển nặng sang viêm não gồm lơ mơ, ngủ gà, lú lẫn, nói không rõ, co giật hoặc rối loạn ý thức tăng nhanh. Hiện thế giới chưa có thuốc đặc trị hay vaccine thương mại, việc cứu chữa chủ yếu dựa vào hồi sức tích cực và hỗ trợ hô hấp.
Để chủ động phòng ngừa, người dân cần tuân thủ vệ sinh an toàn thực phẩm, rửa sạch, gọt vỏ trái cây, tuyệt đối không ăn quả có dấu hiệu bị động vật cắn và hạn chế uống nước thốt nốt, nhựa cây chà là tươi chưa qua xử lý nhiệt. Người trở về từ vùng có dịch (như Ấn Độ, Bangladesh) nếu có triệu chứng nghi ngờ cần đến ngay cơ sở y tế và khai báo lịch trình.
Lê Phương - Bình Minh
