Chỉ 10% nhà đầu tư có lãi từ lâu đã trở thành con số quen thuộc trên thị trường chứng khoán. Trong hội nghị hồi đầu năm, lãnh đạo Dragon Capital dẫn một thống kê chỉ ra rằng hơn 90% số tài khoản của nhà đầu tư không có lãi hoặc có nhưng với mức dưới 10%. Số lượng ghi nhận lợi nhuận trên 20%, tức tương đương hoặc hơn mức tăng của chỉ số VN-Index, là rất ít.
Thực tế trên thị trường, ranh giới giữa thành công và thất bại không chỉ nằm ở những con số trên bảng điện tử mà một phần còn nằm sâu trong các nếp gấp của não bộ con người. Trong buổi hội thảo cuối tuần qua, ông Nguyễn An Huy - Giám đốc quản lý gia sản Hub Đồng hành của FIDT - dẫn nghiên cứu của Daniel Kahneman - nhà tâm lý học từng đạt giải Nobel Kinh tế năm 2002 - cho thấy tâm lý học hành vi ảnh hưởng rất lớn đến quá trình đầu tư của mỗi người. Trái ngược với giả định về một "con người kinh tế" luôn duy trì sự tỉnh táo và lý trí, không ít nhà đầu tư "phi lý trí một cách có hệ thống".
Nghiên cứu chỉ ra nhiều sai lầm trong đời sống, trong đó có đầu tư, thường bắt nguồn từ sự xung đột giữa hai hệ thống tư duy: Hệ thống 1 (tư duy nhanh, tự động, cảm tính) và Hệ thống 2 (tư duy chậm, phân tích, logic). Trong hầu hết quyết định hàng ngày, Hệ thống 1 chiếm ưu thế nhờ khả năng xử lý tức thì dựa trên kinh nghiệm và lối mòn. Tuy nhiên, sự nhanh nhạy này lại tạo ra những thiên kiến khi áp dụng vào môi trường tài chính phức tạp.
Nhà đầu tư đang theo dõi bảng điện tử tại trụ sở một công ty chứng khoán ở TP HCM. Ảnh: An Khương
Một trong những rào cản phổ biến nhất là thiên kiến xác nhận (confirmation bias). Thay vì phân tích khách quan để đưa ra quyết định, đa số nhà đầu tư thường có xu hướng quyết định trước bằng trực giác, sau đó mới đi tìm kiếm những bằng chứng ủng hộ cho lựa chọn đó. Hiện tượng này khiến nhiều người phớt lờ các thông tin trái chiều, thậm chí khi đối mặt với dữ liệu phản biện, niềm tin vào sai lầm ban đầu lại càng trở nên mạnh mẽ hơn. Điều này dẫn đến một vòng lặp: quyết định dựa trên mong cầu, sau đó vô thức tìm kiếm và thu nạp thông tin để tự trấn an rằng bản thân đúng.
Bên cạnh đó, thiên kiến nhận thức muộn (hindsight bias) thường xuất hiện sau khi một sự kiện đã xảy ra, khiến nhà đầu tư lầm tưởng rằng bản thân đã dự báo được kết quả từ trước. Những câu nói quen thuộc như "biết thế nào thị trường cũng sập" hay "dấu hiệu đã quá rõ" thực chất là một dạng ảo tưởng của não bộ nhằm tạo ra cảm giác kiểm soát thế giới ngẫu nhiên. Chính cảm giác này khiến nhà đầu tư tin rằng họ có thể điều khiển hoặc ứng phó chính xác với những biến động thị trường vốn đã được phản ánh vào giá.
Đặc biệt, theo nghiên cứu của ông An Huy, ghét bỏ sự mơ hồ (ambiguity aversion) đang là thiên kiến mạnh mẽ nhất trong tâm lý nhà đầu tư Việt Nam. Ông giải thích nhiều người không sợ rủi ro nếu biết rõ xác suất và ngược lại: cực kỳ sợ hãi những gì không rõ ràng. Thiên kiến này bó hẹp danh mục đầu tư vào những kênh quen thuộc và khiến họ đóng cửa hoàn toàn với những cơ hội mới chỉ vì không "cảm nhận" được quy luật của chúng.
Chuyên gia cho rằng nếu tránh sai lầm đến từ các quyết định cảm xúc, tỷ lệ thành công của nhà đầu tư sẽ được nâng cao. Điều này tương tự câu nói của Charlie Munger - Phó chủ tịch của Berkshire Hathaway, tập đoàn do Warren Buffett kiểm soát: "Mọi người đều cố tỏ ra thông minh, còn tôi chỉ cố gắng không trở nên ngốc nghếch, nhưng điều đó khó hơn hầu hết mọi người nghĩ".
Để bắt đầu quá trình kiểm soát, theo chuyên gia, bước đầu tiên và quan trọng nhất là phải "gọi tên" được các thiên kiến, hiểu rõ cách chúng vận hành trong tiềm thức. Các nghiên cứu khoa học cho thấy không thể tắt bỏ hoàn toàn Hệ thống 1 hay xóa sạch các thiên kiến. Do đó, cách để khắc phục là tập "chậm lại" để "lôi" Hệ thống 2 ra xử lý.
Việc rèn luyện thói quen đọc sách thay vì lướt các nội dung ngắn trên mạng xã hội là một cách hiệu quả để thoát khỏi lối mòn tư duy nhanh. Đồng thời, "thiền" (về mặt khoa học thần kinh) cũng được khuyến nghị như một công cụ để quan sát chính suy nghĩ của bản thân, giúp tạo ra khoảng lặng cần thiết trước khi bấm nút giao dịch.
Một chiến lược thực tế hơn là sử dụng công cụ thay vì dựa vào ý chí. Nhà đầu tư cần thiết lập các nguyên tắc cứng và giao quyền thực thi cho một bên thứ ba hoặc hệ thống tự động để tránh bị chi phối bởi cảm xúc nhất thời. Ví dụ, để chống lại sự sợ hãi mất mát (loss aversion), một hệ thống bộ lọc hoặc kế hoạch tài chính dài hạn được thiết lập sẵn sẽ đóng vai trò như "thước đo" khách quan, giúp đưa ra quyết định dựa trên con số thay vì cảm giác.
Chuyên gia khuyến nghị "bộ lọc 5D" để giúp nhà đầu tư tránh các quyết định cảm tính. Nguồn: FIDT. Đồ họa có sự hỗ trợ của AI.
Trong nhiều lĩnh vực, kinh nghiệm là tài sản quý giá giúp nâng cao tay nghề. Tuy nhiên, trong thị trường chứng khoán, kinh nghiệm đôi khi lại là "con dao hai lưỡi". Một quyết định sai lầm nhưng mang lại kết quả đúng do may mắn có thể khiến nhà đầu tư trở nên tự tin thái quá, dẫn đến thất bại trong những lần sau.
Để kết hợp kinh nghiệm một cách thông minh, ông An Huy khuyên nhà đầu tư phải học cách phân biệt giữa kết quả đến từ năng lực và kết quả đến từ may mắn. Mỗi khi giành chiến thắng, cần dừng lại để phân tích xem yếu tố nào thực sự tạo nên thành công đó. Việc nhìn vào những bài học thất bại của người khác thay vì chỉ tập trung vào các tấm gương thành công (survival bias) sẽ giúp xây dựng một bức tranh tổng thể và thực tế hơn.
"Việc tìm kiếm những bằng chứng chống lại chính lập luận của mình (falsification) là cách hiệu quả nhất để kiểm chứng giá trị thực sự của kinh nghiệm", ông nhấn mạnh.
Trước mỗi quyết định quan trọng, nhà đầu tư có thể tự vấn qua ba câu hỏi: Quyết định này phục vụ mục tiêu tài chính nào? Lập luận đầu tư của tôi có thể sai ở những điểm nào? Nếu khoản đầu tư này giảm 30%, tôi sẽ làm gì?
Tất Đạt
