Chương trình kỷ niệm ngày Toán học quốc tế với chủ đề "Toán học - Niềm tin và hy vọng" do Trung tâm Toán học UNESCO và Viện Toán học (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) tổ chức cuối tuần qua ở Hà Nội.
Trong bài giảng "Bất định và hy vọng", GS Phan Thành Nam, Đại học Ludwig Maximilian Munich (Đức), nói bối cảnh hiện tại có quá nhiều biến số, như chu kỳ kinh tế và thị trường thay đổi liên tục, AI định hình lại nghề nghiệp,... Nhưng ông cho rằng "bất định không phải kẻ thù, mà là gốc của niềm tin và hy vọng".
GS Phan Thành Nam trong bài giảng tại Ngày Toán học quốc tế 2026: Toán học - Niềm tin và hy vọng. Ảnh: Tùng Đinh
GS Nam cho rằng bất định và hy vọng có mối liên hệ hiển nhiên: giả sử khi mọi thứ đều được xác định, con người đã biết hết tất cả, hai chữ "hy vọng" không còn ý nghĩa.
Ông nêu một quan sát thú vị về mối quan hệ giữa hai yếu tố này trong toán học: số Pi, một dãy số thập phân không tuần hoàn, có sự hỗn loạn, lại được dùng để mô tả hình tròn, biểu tượng của sự khép kín, trọn vẹn.
GS Nam cũng dẫn giới hạn của phép đo Heisenberg (1927), hay nguyên lý bất định: không thể đồng thời đo chính xác vị trí (x) và động lượng (p) của một hạt lượng tử. Theo vị giáo sư, vị trí và động lượng của một hạt phải cùng "nhòe đi" để giúp electron không rơi vào hạt nhân dưới lực hút Coulomb.
"Nếu nhìn qua, sự bất định là bức tường ngăn sự hiểu biết của con người, nhưng nó là "vết nhòe" rất khôn ngoan và bao dung của tạo hóa, giữ cho thế giới vi mô và vĩ mô ổn định", GS Nam nói.
Từ đó, ông đi đến niềm tin rằng nhận ra giới hạn là bước đầu của tự do và sáng tạo.
"Toán học là một hệ thống không bao giờ khép kín, cũng như cuộc sống luôn có chỗ cho những ước mơ", GS Nam nói, dựa trên định lý bất toàn Gödel.
Ngoài ra, ông nhận định khoa học sẽ tiến bước khi con người dám từ bỏ những điều tưởng như hiển nhiên. Chẳng hạn, Bohr đã dám bỏ trực giác cổ điển để xây dựng một mô hình nguyên tử mới với các quỹ đạo electron không liên tục. Heisenberg, học trò của ông, đi thêm một bước nữa: bỏ khái niệm "quỹ đạo" để chạm tới thực tại lượng tử.
GS. Phan Thành Nam từng nhận Giải thưởng của Hội Toán học châu Âu năm 2020. Đây giải thưởng danh giá trao bốn năm một lần cho các nhà toán học xuất sắc dưới 35 tuổi. Các lĩnh vực nghiên cứu của ông là giải tích và vật lý toán, đặc biệt là cơ học lượng tử nhiều hạt, lý thuyết phổ, phép tính biến phân và phương trình đạo hàm riêng, giải tích số.
Các nhà khoa học tham gia tọa đàm với chủ đề: Toán học - Niềm tin và hy vọng. Ảnh: Viện Toán học
Phần thảo luận, tọa đàm về chủ đề này sau đó diễn ra sôi nổi. GS Hoàng Xuân Phú, Viện Toán học, đánh giá đây là bài trình bày ấn tượng, bởi diễn giả đã chuyển tải một vấn đề khoa học phức tạp với chiều sâu triết lý.
Còn PGS TS Lê Thị Thanh Hà, Phó Viện trưởng Viện Triết học, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, cho rằng chủ đề bài giảng đã gợi mở nhiều suy ngẫm thú vị về mối quan hệ giữa toán học và đời sống. Bà mong muốn các nhà toán học quan tâm nghiên cứu sâu hơn về sự giao thoa giữa toán học và triết học. Những tiếp cận liên ngành này không chỉ góp phần mở rộng cách nhìn về vai trò của toán học mà còn có thể truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ, giúp họ nhận thức rõ hơn tầm quan trọng ngày càng lớn của toán học.
GS Trần Hồng Thái, Ủy viên Trung ương Đảng, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, nói tầm quan trọng của toán học có thể coi là một "tiên đề", không cần chứng minh. Trong thời đại cách mạng 4.0, toán học đã dẫn tới những máy tính tính toán hiệu năng cao, giúp trí tuệ nhân tạo phát triển, hỗ trợ công tác vận hành, sản xuất với năng suất lớn.
Toán học còn đóng vai trò nền tảng trong kiến trúc, như tính toán điều kiện vi khí hậu, dòng chảy của khí - thủy động lực học cho từng dãy phố, hay tối ưu hóa giao thông.
GS Thái đặt mục tiêu cho Viện Toán học trở thành trung tâm, hạt nhân phát triển toán học của nhà nước. Ông cho rằng cần phát triển nhiều hơn các nghiên cứu ứng dụng, đặc biệt về đồng hóa số liệu để giải quyết các vấn đề thực tiễn, như lượng tử, dự báo thời tiết hay phát triển mô hình robot.
14/3 được UNESCO chọn là ngày Toán học Quốc tế từ năm 2019, nhằm tôn vinh vai trò và khuyến khích các hoạt động khám phá toán học. Ngày này được chọn vì giống với số Pi (π), theo cách viết của Mỹ (3.14).
Khánh Linh
