GS Phan Dương Hiệu hiện là trưởng nhóm nghiên cứu An ninh mạng - Mật mã tại Télécom Paris, thuộc Viện Bách Khoa Paris. Ông còn là thành viên của các Ủy ban điều hành hội nghị mật mã châu Á và Hội nghị mật mã khóa công khai thế giới. Các nghiên cứu của ông tập trung vào mật mã, đặc biệt là mã hóa công khai, chữ ký số, mã hóa theo chức năng, mật mã phân cấp và gần đây là mật mã giúp tăng tính dân chủ.
VnExpress trò chuyện cùng ông về sự dịch chuyển của mật mã học và việc đào tạo các nhà khoa học trẻ khi AI thâm nhập ngày càng sâu vào đời sống.
GS Phan Dương Hiệu. Ảnh tư liệu
Cuộc dịch chuyển từ NGOÀI vào TRONG
Với hơn 20 năm tập trung vào mật mã học, hướng nghiên cứu của ông có chuyển dịch nào đáng kể khi nền an ninh thông tin ngày càng bị tấn công từ nhiều phía?
- Sứ mệnh ngàn năm của mật mã học là thiết lập phương thức truyền tin bảo mật thông qua các sơ đồ mã hóa dữ liệu và xác thực. Đó là chống tấn công từ bên ngoài để lấy dữ liệu, giả mạo danh tính. Thế nhưng, thời đại của những data centers khổng lồ lưu trữ dữ liệu của các hệ thống lớn đã thay đổi cuộc chơi.
Giờ đây, tấn công từ bên ngoài chỉ là một rủi ro, tấn công từ bên trong mới là nguy cơ lớn. Những người có quyền truy cập có thể làm lộ, thậm chí bán dữ liệu mà không bị truy vết. Do đó, mật mã học đang mở rộng từ việc chống tấn công "bên Ngoài" sang khống chế rủi ro từ "bên Trong" bằng các biện pháp giới hạn quyền truy cập, truy vết và tạo ra các phương pháp tính toán trực tiếp trên dữ liệu đã mã hóa. Công việc của tôi là hình thức hóa các tấn công từ bên trong đó và tìm giải pháp chống nó.
Ông từng lo ngại con người bị "robot hóa". Có phải mối nguy này cũng đến từ sự tấn công, "làm tổ" từ bên trong tư duy?
- Câu nói của René Descartes: "Tôi tư duy, nên tôi tồn tại" gần 4 thế kỷ trước được coi như mở đường cho triết học hiện đại, chuyển trọng tâm cho sự tồn tại từ việc ta tư duy bên trong, chứ không phải được định sẵn hay áp đặt từ bên ngoài. Giờ là lúc chúng ta cần bảo vệ tư duy bên trong, nếu không muốn mất đi sự tồn tại.
Các hệ thống công nghệ đang xâm nhập sâu vào chúng ta. Nếu để nó lấy hết thông tin, điều khiển rồi áp đặt hành vi, tư duy sẽ tê liệt, biến con người thành những robot vô hồn. Mật mã học ngày nay cố gắng bảo vệ quyền riêng tư là để chống lại nguy cơ đó.
Tôi nhiều lần nhấn mạnh điều này từ 10 năm trước nhưng không ít người cho rằng tôi đang quan trọng hóa vấn đề. Rất mừng là gần đây quyền riêng tư đã được coi trọng. Việc Luật AI vừa được thông qua xếp các hành vi như "Phân loại, xếp hạng con người", "Sinh trắc học diện rộng" vào mức rủi ro cao nhất là tích cực (sẽ tích cực hơn nếu được đặt vào mức 'không thể chấp nhận'). Nhưng quan trọng là làm sao để việc thực thi luật sẽ ngăn được các hệ thống lớn xâm phạm quyền con người mà không trở thành rào cản sáng tạo.
Điểm yếu của du học sinh Việt Nam là... "scolaire"
Ban Cơ Yếu Chính phủ cùng Viện nghiên cứu cấp cao về Toán vừa thành lập Phòng Mật mã tiên tiến. Là cố vấn, ông sẽ chú trọng bài toán nào?
- Phòng nghiên cứu hướng tới phát triển các tiêu chuẩn mật mã chống các tấn công từ bên ngoài với mô hình tấn công mạnh như máy tính lượng tử (gọi là Mật mã hậu lượng tử) và đặc biệt là những tấn công từ bên trong.
Nhiều năm nay, các thành viên của Ban Cơ Yếu hợp tác với tôi và các nhà khoa học lớn ở nước ngoài để phát triển Anamorphic Cryptography, mô hình mật mã chống lại những tấn công rất mạnh từ bên trong.
Đồng thời, chúng tôi chú trọng khâu đào tạo. Chỉ khi có đội ngũ đủ mạnh, chúng ta mới có thể hướng đến các mục tiêu lớn. VIASM có những kế hoạch đào tạo và chương trình tiến sĩ xuất sắc. Đó là hướng đi đúng và có tác dụng lâu dài.
Nhân nói về đào tạo, mọi người thường cho rằng học sinh của ta chăm chỉ hơn bạn bè ở nước ngoài. Ông nghĩ sao?
- Học sinh giỏi của ta ra nước ngoài thường chăm hơn bạn bè quốc tế, nhưng các bạn top đầu châu Âu học cũng rất ghê.
Cách học của họ khá khác nên khi chỉ xét trên một vài môn học thì có cảm giác học ít hơn ta. Họ tự tìm hiểu khá nhiều chủ đề, có thể tranh luận sâu sắc về các vấn đề xã hội như lịch sử, triết học... Trên lớp, ngay từ cấp 2 đã có rất nhiều bài trình bày về các vấn đề xã hội, chia phe phản biện lẫn nhau. Tư duy logic vì thế có thể được hình thành từ nhiều con đường, chứ không chỉ qua học toán. Và tranh luận, phản biện thẳng thắn khiến học sinh trưởng thành hơn, người lớn hơn.
Càng lên cao thì độ trưởng thành càng đóng vai trò quan trọng. Nhiều đồng nghiệp của tôi khi nhận xét về sinh viên Việt Nam (kể cả nhóm xuất sắc) thường nói rằng về mặt kiến thức kỹ thuật, các em rất tốt nhưng lại khá "scolaire" - tức là phong cách còn quá "học sinh". Các em làm rất tốt khi giải quyết vấn đề cụ thể, đạt điểm cao, nhưng ít khi tự đặt vấn đề.
GS Hiệu (hàng trên, thứ ba từ trái sang) cùng đồng nghiệp và học trò tham dự hội nghị mật mã châu Âu tại Pháp, tháng 4/2023. Ảnh tư liệu
Làm thế nào để một sinh viên thoát khỏi mác 'scolaire' và thực sự trở thành một nhà nghiên cứu có dấu ấn?
- Tôi nghĩ "scolaire" là một trong những điểm yếu cố hữu ở sinh viên ta (dù vẫn có những người rất chững chạc), nhưng không hoàn toàn do các bạn mà do hệ thống giáo dục ít tạo không gian phản biện. Điều này vô tình kìm hãm khả năng vượt thoát khuôn mẫu, hạn chế sáng tạo.
Do vậy, khi hướng dẫn sinh viên, tôi khuyến khích họ viết bài báo "solo", đứng tên một mình thay vì cùng thầy để khẳng định sự độc lập. Tôi luôn khuyên học trò quan sát xã hội để đặt kiến thức kỹ thuật vào cách nhìn về nó. Tương lai, các nghiên cứu khoa học có ảnh hưởng rất lớn lên xã hội và cần làm sao để nó đi đúng hướng.
Cái giá của AI miễn phí
Khi AI ngày càng thâm nhập sâu vào giáo dục, từ trợ lý học tập đến công cụ tạo nội dung, chúng ta đối mặt với nguy cơ thế hệ trẻ tin tưởng mù quáng vào 'hộp đen' thuật toán (chỉ dùng mà không biết cơ chế bên trong). Cái giá đắt nhất của những công cụ AI miễn phí là gì?
- AI có thể tạo ra lớp vỏ hào nhoáng khiến bạn trông có vẻ thông tuệ, nhưng con người bên trong lại nghèo đi vì thụ động. Nếu giáo dục bớt bệnh thành tích, hướng con người tư duy, nhìn thấu vào bên trong mình, đề cao tương tác, phản biện trực tiếp, họ sẽ bớt chạy theo sự hời hợt bề ngoài và giữ thế chủ động. Khi đó việc sử dụng AI mới mang lại sự tích cực.
Cái giá? AI cho ta sử dụng để thu thập dữ liệu của ta. AI không chỉ như chúng ta nhìn mà đằng sau đó là cả một hệ thống khổng lồ tiêu tốn tài nguyên vô cùng lớn: tài nguyên thiên nhiên để tạo ra các trung tâm công nghệ dữ liệu và tính toán khổng lồ; tài nguyên con người để "làm sạch" những kho dữ liệu ngày càng lớn. Từ đó, số data workers (công nhân làm sạch dữ liệu) tăng lên chóng mặt, từ vài chục triệu người vài năm trước lên hàng trăm triệu hiện nay. Với sự cạnh tranh liên tục, chưa cần đến mức con người bị AI khống chế, khả năng cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên và con người là chuyện khó tránh khỏi.
Cha anh – GS Phan Đình Diệu, nhà khoa học máy tính có công đầu khai sinh nền tin học Việt Nam, đã để lại cho anh suy tưởng chuyên môn, tầm nhìn nào về xã hội?
- Năm 1975, bố tôi từng có bài giảng đặc biệt tại Học viện Nguyễn Ái Quốc (nay là Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh) về Điều khiển học, đề cập tư duy hệ thống và phân tích quan hệ giữa người và máy. Ông nhấn mạnh một điều quan trọng: "Thông tin thực tại là cơ bản đối với hoạt động điều khiển".
Các hệ thống AI là một loại hệ thống điều khiển cần dữ liệu mới, dữ liệu thực tại, dữ liệu liên tục theo thời gian thực để phát triển. Có nhiều nghiên cứu gần đây chỉ ra rằng nếu AI lấy dữ liệu do nó tự sản sinh ra thì sẽ bị giảm dần hiệu quả. Điều đó cho hy vọng: tuy chúng ta đã để mất nhiều dữ liệu riêng tư, nhưng nếu tỉnh táo không cung cấp dữ liệu thực tại, hạn chế tự cung cấp dữ liệu riêng tư theo thời gian thực, thì có thể sẽ tránh được sự kiểm soát. Cái đã mất dù lớn cũng chưa thể lớn bằng cái có thể sẽ mất, nên luôn cần có ý thức bảo vệ quyền riêng tư.
Dàn bài giảng của GS. Phan Đình Diệu năm 1975 tại Học viện Nguyễn Ái Quốc về Điều khiển học và các vấn đề Triết học. Ảnh tư liệu
Trật tự thế giới đang biến động khi nhiều luật lệ quốc tế bị phá vỡ. Điều đó tạo điều kiện hình thành những lãnh địa số được điều khiển bởi các đế chế số. Sự xâm chiếm một lãnh địa không còn đơn thuần mang ý nghĩa vật lý mà thể hiện ở khả năng điều khiển. Nguy cơ mất chủ quyền của một quốc gia có thể bắt đầu từ đấy. Hiện tại, các đế chế công nghệ vẫn có vẻ như đang còn trong sự kiểm soát, nhưng đã có những chỉ dấu cho thấy nó có thể sớm vượt qua ranh giới đó.
Từ mỗi cá nhân đến mỗi quốc gia cần nghiên cứu và nhìn nhận sâu xa, cẩn trọng về các hệ thống điều khiển để không bị phụ thuộc. Dữ liệu là tài nguyên quý. Những quốc gia trung bình nếu lạm dụng, khai thác triệt để dữ liệu công dân thì kho dữ liệu đó có thể trở thành mục tiêu tấn công của các đế chế số lớn. Cần thiết lập các hệ thống quản trị theo nguyên tắc "thẩm quyền tối thiểu" (Principle of Least Privilege), nơi mỗi tác nhân chỉ được phép thu thập, truy cập vào những thông tin tối thiểu cần thiết cho mục đích hợp pháp.
"Mật mã" mang tên Rong Chơi
Đang có làn sóng các nhà khoa học gốc Á rời Mỹ, anh có lưu tâm đến lựa chọn này?
- Những chính sách gần đây của Mỹ đúng là làm nhiều nhà khoa học nản lòng và muốn thay đổi môi trường. Nhưng tôi không muốn bình luận về các lựa chọn cá nhân, cũng bởi tư duy Ngoài - Trong: nhìn từ ngoài thì không thể biết được mong muốn bên trong của mỗi người.
Sau một thời gian khá dài, tôi mới cảm nhận được độ sâu trong xã hội châu Âu, khi những người thầy, đồng nghiệp, bạn bè nước ngoài dần tin tưởng, không chỉ nhìn mình trên quan hệ công việc nữa, mà có thể ngồi cả buổi chia sẻ suy nghĩ sâu xa, triết lý sống của họ, cách họ nhìn và hành động về tương lai...
Sự cảm nhận những thế giới khác nhau trong từng con người và cái có thể là hợp trội đưa đến sự tốt đẹp hơn cho xã hội (theo tư duy hệ thống) trong tôi như đang hình thành. Nó đang ở mức khám phá và mỗi ngày tôi lại nhìn ra được những điều mới để dần xác định được tầm nhìn của bản thân. Tôi cảm thấy đang chìm vào đó và nghĩ rằng mình sẽ chưa rời thế giới tư duy châu Âu đa dạng này.
Mặt khác, tôi cũng rất muốn kết nối nó, liên hệ nó với quê hương. Tôi nghĩ điều đó vừa đem lại ý nghĩa tự nhiên cho cuộc sống, vừa như một lợi thế khi có thêm một chiều kích trong suy nghĩ, và chính những ý nghĩ quẩn quanh đó đôi khi làm bật ra những hướng đi mới trong khoa học. Nó hướng tôi cùng đồng nghiệp đưa ra một số mô hình mật mã mới.
GS Phan Dương Hiệu trò chuyện cùng Melissa Rossi - nguyên đại diện phát ngôn cho ANSSI (Ban Cơ Yếu Pháp) về chiến lược mật mã hậu lượng tử của Pháp và châu Âu, tháng 3/2025. Ảnh: Telecom Paris
FB của anh có tên là ‘Rong Chơi’. Nó liên quan đến triết lý Trong - Ngoài nói trên?
- Nick đó gắn bó với tôi đã gần 25 năm, từ khi tham gia diễn đàn toán học, vì thấy nó hợp với tính cách của mình, về sau dần thấy nó cũng liên quan đến "tự do": rong chơi thế giới bên ngoài, để mong có khả năng rong chơi trong thế giới bên trong mình.
Đến giờ, tôi vẫn thấy còn mù mờ về sự phong phú của hai thế giới đó, vì thế tiếp tục "rong chơi"...
Lan Nguyên
