10 năm làm dâu trưởng vùng Kinh Bắc (Bắc Ninh), Thu Thảo, 33 tuổi, có một lịch trình bất di bất dịch: từ 28 Tết đến hết trưa mùng 2 cô thuộc "biên chế" nhà chồng. Nhưng tháng Chạp vừa rồi, bố đẻ cô ở Nam Định bị tai biến nằm liệt, nhà chỉ còn mẹ già loay hoay, Thảo muốn phá vỡ "luật ngầm" này.
Vừa mở lời xin phép về nhà ngoại từ trước Tết, bố chồng Thảo gạt phắt, yêu cầu "trước Giao thừa phải có mặt ở nhà lo hương khói". Dù cô giải thích việc bố đẻ bệnh nặng, xin một năm ngoại lệ, ông cụ vẫn kiên quyết từ chối.
Thảo phản kháng: "Con xin phép bố cho phải đạo, thực tế con chỉ đang thông báo". Câu nói khiến không khí gia đình như đông cứng. Bố chồng nổi giận mắng con dâu "làm loạn", còn con trai "không biết dạy vợ".
Câu chuyện của Thảo là lát cắt điển hình cho những căng thẳng "Tết nội, Tết ngoại" đang âm ỉ trong nhiều gia đình Việt.
Thảo Ly, 27 tuổi với chồng và bố mẹ chồng ở Thanh Hóa vào ngày mùng 3 Tết, năm 2025. Ảnh: Nhân vật cung cấp
Sự va đập của hai hệ tư tưởng
Theo PGS.TS Bùi Xuân Đính, nhà nghiên cứu dân tộc học, xu hướng đấu tranh "về ăn Tết ngoại" bùng nổ khoảng một thập kỷ gần đây, đặc biệt tại các đô thị. Đây không phải sự "đổi tính" nhất thời của các nàng dâu, mà là sự phản chiếu cuộc dịch chuyển trong cấu trúc xã hội.
"Trong xã hội nông nghiệp, tư duy 'thuyền theo lái, gái theo chồng' mặc định con dâu phải lo Tết nhà nội như thước đo hiếu thuận. Nhưng nay cấu trúc này đang vỡ", ông Đính phân tích.
Phụ nữ hiện đại độc lập tài chính và có vị thế xã hội tương đương nam giới. Khi cán cân kinh tế cân bằng, nhu cầu bình quyền trong chăm sóc cha mẹ ruột gia tăng.
Hơn nữa, xã hội đang dịch chuyển từ "ăn Tết" sang "chơi Tết". Khi nhu cầu thụ hưởng tinh thần và tự do cá nhân lên ngôi, gánh nặng cỗ bàn không còn đủ sức nặng trói buộc người phụ nữ vào căn bếp nhà chồng. "Cuộc 'đảo chính' ăn Tết nhà ngoại là kết quả của những chuyển biến này", ông Đính nói.
GS.TS Ngô Thị Phương Lan, Hiệu trưởng Trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP HCM cũng đồng tình với quan điểm này. "Thước đo hạnh phúc đã thay đổi. Sự bình đẳng không còn là khẩu hiệu mà là nhu cầu hiện hữu. Khi cả nội và ngoại đều hỗ trợ gia đình hạt nhân như nhau, quyền thụ hưởng không khí Tết cũng phải được cân bằng", bà Lan nhận định.
Theo bà, sự thay đổi này là xu thế không thể đảo ngược bởi hiện cả nội và ngoại đều đóng vai trò là tương đương trong việc hỗ trợ gia đình hạt nhân - từ tài chính, sự nghiệp đến việc chăm sóc thế hệ F2. Khi trách nhiệm và sự đóng góp được chia đều, thì quyền được hưởng không khí Tết ở hai bên cũng phải được trả về trạng thái cân bằng, nhân văn.
Rào cản từ sự cam chịu
Bên cạnh áp lực từ gia đình chồng, rào cản đôi khi đến từ chính sự cam chịu của phụ nữ. Chị Chu Thanh, 48 tuổi, ở Hà Nội dù có bố mẹ chồng tâm lý, giục về ngoại, nhưng chị vẫn chỉ "ghé qua".
"Con gái là con người ta. Về nhà đẻ mình chỉ là khách, ngồi chơi thì ngại, làm thì không quen nếp", chị Thanh chia sẻ, thừa nhận tư duy "xuất giá tòng phu" đã ăn sâu vào tiềm thức.
Ngay cả mẹ đẻ của chị Thu Thảo khi nghe con gái than thở chuyện gia đình chồng làm khó, bà cũng nói "cứ lo tròn đạo hiếu bên đó, đừng để người ta đánh giá". Lời khuyên của người mẹ củng cố nếp nghĩ cam chịu, khiến người con tin rằng sự hy sinh của mình là một "luật bất thành văn".
Chuyên gia tâm lý Hoàng Hải Vân cho rằng, sự bất bình đẳng giới đôi khi được nuôi dưỡng bởi chính sự thỏa hiệp này. "Khi tự định vị mình là 'khách' ở nhà đẻ, phụ nữ đã vô tình buông bỏ quyền bình đẳng trước cả khi bị người khác tước đoạt", bà Vân nói.
Cái "ấm" quan trọng hơn cái "thắng"
Để giải bài toán này, chuyên gia tâm lý Hồng Hương, Hội Bảo vệ Quyền Trẻ em Việt Nam, gợi ý các cặp vợ chồng nên nhớ nguyên tắc "Cái 'ấm' quan trọng hơn cái 'thắng'". Mối quan hệ gia đình không phải phiên tòa để phân định rạch ròi, mà cần sự thấu cảm. "Thước đo của gia đình là sự sum vầy, hạnh phúc", bà Hương nói.
Giáo sư Ngô Thị Phương Lan nhấn mạnh, đầu xuân năm mới là dịp để vun đắp hòa khí và tình thân. Đừng để câu chuyện "ăn Tết bên ngoại" trở thành ngòi nổ cho những xung đột gia đình. "Vợ chồng cần đặt sự thấu cảm và chia sẻ trách nhiệm lên hàng đầu để cán cân nội - ngoại được hài hòa", bà Lan nói.
Lâm Thảo Ly, 27 tuổi, cảm thấy may mắn vì ba năm làm dâu chưa từng phải đau đầu chuyện ăn Tết. Dù quê chồng Thanh Hóa và quê vợ Phú Thọ cách nhau hơn 300 km, bố mẹ chồng cô luôn chủ động đề nghị các con luân phiên.
"Ông bà bảo bố mẹ Ly nuôi con vất vả hơn 20 năm, giờ gả về đây mình phải thương như con ruột", Ly kể. Năm ngoái, cô được nhà chồng giục về ngoại từ 25 tháng Chạp.
Theo PGS Bùi Xuân Đính, không có khuôn mẫu cứng nhắc cho mọi gia đình. Với con trưởng, khi cha mẹ già yếu, trách nhiệm hương hỏa là khó thay thế. Nhưng với các cặp vợ chồng trẻ, ông bà còn khỏe, phương án luân phiên (năm nội, năm ngoại) hoặc chia lịch hợp lý là lựa chọn văn minh.
"Để Tết không thành cuộc chiến, chìa khóa nằm ở sự bao dung của thế hệ trước và sự chia sẻ trách nhiệm của người chồng", ông Đính đúc kết.
Phan Dương
