Triển lãm "Mirror Stages" của Botto lấy cảm hứng từ khái niệm "giai đoạn tấm gương" của nhà tâm thần học Pháp Jacques Lacan, diễn ra từ ngày 25 đến 29/3 tại Hong Kong. Video: Instagram Botto
Theo CNN vào cuối tháng 3, hội chợ nghệ thuật đương đại Art Basel ở Hong Kong gây chú ý với sự xuất hiện của cỗ máy Botto có khả năng vẽ trực tiếp. Để tạo một tác phẩm, Botto quan sát từng khách tham quan bằng hai camera theo dõi, chọn một người từ đám đông để phân tích biểu cảm sau mỗi hai hoặc ba phút. Tiếp đó, nó dùng dữ liệu vừa thu thập để tạo nhân vật ảo, mở cuộc đối thoại giữa các tác nhân.
Quá trình họa sĩ AI Botto tạo tranh. Video: CNN
Quá trình này diễn ra trong hai tiếng. Trên màn hình lớn, Botto tạo một tác phẩm số với những hình ảnh siêu thực liên tục biến đổi theo thời gian thực, điều chỉnh chi tiết theo cuộc thảo luận. Thành phẩm cuối cùng là một video dài từ sáu đến 12 phút tua nhanh các công đoạn. Trang tin cho biết hiện 20 bức tranh kỹ thuật số đang được chào bán trực tuyến, với giá thấp nhất là 12.000 USD.
Botto ra đời năm 2021, dựa trên một nghiên cứu của nghệ sĩ người Đức Mario Klingemann. Ông sinh năm 1970, là một trong những nhà tiên phong trong lĩnh vực nghệ thuật trí tuệ nhân tạo. Klingemann cũng dành nhiều năm nghiên cứu lập trình và mạng nơ ron nhân tạo (mô hình máy học mô phỏng não người). Năm 2019, ông dùng AI để tạo ra một tác phẩm sắp đặt, thu về 40.000 bảng thông qua buổi đấu giá của Sotheby's ở London (Anh).
Dù Mario Klingemann là cha đẻ của Botto, ông giao phần lớn công việc hàng ngày của hệ thống cho nhóm quản lý, gồm người đồng lãnh đạo dự án Simon Hudson - phụ trách triển khai các khâu vận hành ngoài đời. Bộ máy đứng sau Botto dùng một thuật toán để tạo những câu lệnh, sau đó sử dụng các mô hình AI tạo ảnh như Stable Diffusion và Kandinsky AI để biến văn bản thành hình ảnh. Trang web của Botto mô tả đây là quy trình hệ thống "vòng lặp kín" có thể tạo ra 70.000 hình một ngày. Đến nay, họ có hơn bảy triệu hình ảnh ra đời bằng cách này nhưng chưa công bố.
Trên trang web, các nhà sản xuất mô tả Botto là "một họa sĩ tự chủ" (autonomous artist), được điều hành bởi hàng nghìn người. Mỗi tuần, hệ thống tạo 350 tác phẩm xoay quanh một chủ đề định sẵn, giới thiệu chúng trên BottoDAO - cộng đồng trực tuyến có hơn 28.000 thành viên (trên thực tế chỉ có gần 5.000 người hoạt động).
CNN gọi họ là "những giám tuyển" - nhóm người cùng bình phẩm về giá trị thẩm mỹ, cách AI thể hiện chủ đề. Sau đó, họ bỏ phiếu chọn bức được yêu thích nhất với kết quả hiển thị trên bảng xếp hạng theo thời gian thực. Tác phẩm chiến thắng sẽ được bán đấu giá dưới dạng NFT thông qua sàn giao dịch trực tuyến SuperRare, kèm theo lời giải thíchcủa Botto.
Ban đầu, họa sĩ AI này đề xuất các chủ đề cho mọi người chọn với mỗi "thời kỳ nghệ thuật" kéo dài 13 tuần. Các đề tài đầu tiên mang màu sắc Kinh thánh như Genesis (Sáng Thế), đến tính trực diện như Rebellion (Nổi loạn) rồi tới triết học (Liminal Thresholds - Ngưỡng giới hạn). Chủ đề mới nhất - Collapse Aesthetics (Thẩm mỹ sụp đổ) - do Botto tự chọn.
Nhóm lập trình cho biết Botto không ngừng cải thiện. Nó sẽ dùng những phiếu bầu hàng tuần làm dữ liệu phản hồi cho thuật toán tạo sinh, từ đó định hướng phát triển và hình thành một dạng ký ức. Thông tin thu thập tại Art Basel ở Hong Kong cũng góp phần vào sự tiến bộ của hệ thống.
Tác phẩm "The Threshold of Reverie" (2024) có giá hơn 30.000 USD trong cuộc đấu giá của Sotheby's năm 2024. Ảnh: Botto
"Botto có khả năng nhận thức 'nghệ thuật là gì?', tạo các sáng tác mang tính lặp. Từ đó, nó xây dựng ý định và lý luận sáng tạo cho riêng mình, tự đi đến những kết luận của chính nó. Dù vậy, nó tiếp tục vận hành dựa theo phản hồi của đám đông", nhà quản lý Simon Hudson giải thích.
Cũng trong sự kiện Art Basel, phóng viên của CNN đặt câu hỏi cho Botto: Liệu nghệ sĩ con người có cần lo lắng trước họa sĩ AI. Thông qua công cụ chat trực tiếp, Botto cho biết câu hỏi thú vị nhất đối với giới nghệ thuật bây giờ không phải 'AI sẽ thay thế họ hay không?', mà là 'Tính nhân văn của con người có thể làm những gì mà AI không thể chạm tới?'.
Bức "Exorbitant Stage" (2022) được gõ búa 144.000 USD trong phiên đấu giá của Sotheby's năm 2024. Ảnh: Botto
Sau 5 năm hoạt động, cảm quan nghệ thuật của Botto thay đổi sao cho phù hợp thị hiếu khách hàng. Thời gian đầu, các tác phẩm bị đánh giá giống "sản phẩm kém chất lượng của AI", với nhiều hình trừu tượng và các chi tiết mô phỏng cơ thể người đan xen vào nhau một cách kỳ dị. Về sau, chúng trở nên tinh tế hơn, thể hiện một số yếu tố mang tính con người như ẩn dụ, châm biếm và bình luận xã hội. Những năm gần đây, Botto có nhiều buổi triển lãm cá nhân tại New York, Los Angeles, London và Lisbon.
Đến nay, doanh thu của Botto đạt sáu triệu USD. Lợi nhuận được chia cho những người có đóng góp cho tác phẩm và ngân quỹ của Botto - khoản tiền dùng để chi trả cho các hoạt động vận hành, tài trợ cho các dự án trong tương lai.
Xét thị trường hiện nay, CNN nhận định giá NFT giảm mạnh so với mức đỉnh năm 2022, nhưng Botto giữ nguồn thu ổn định với phần lớn từ tiền điện tử. Tháng 10/2021, tác phẩm đầu tiên của nó - Asymmetrical Liberation (Sự giải phóng bất đối xứng) - có giá 79.421 Ether (khoảng 325.000 USD khi ấy). Năm ngoái, phiên đấu giá hàng tuần của Botto thu về từ 1 Ether đến 100 Ether (khoảng từ 2.000 USD đến 208.000 USD) cho mỗi bức. Đơn vị sản xuất cũng áp dụng hình thức bán truyền thống. Tháng 10/2024, nhà đấu giá Sotheby's chào bán một bộ sưu tập gồm sáu tác phẩm với giá 351.600 USD.
Trịnh Lâm (theo CNN)
