Đầu tháng 3, Cơ quan Thống kê châu Âu (Eurostat) công bố số liệu cho thấy phụ nữ EU sinh trung bình 1,34 con trong năm 2024. Kết quả này xô đổ kỷ lục 1,38 con của năm 2023 và là mức thấp nhất kể từ năm 2001. Toàn châu lục ghi nhận 3,55 triệu ca sinh mới, giảm 3,3% so với năm trước.
Chuyên gia nhân khẩu học cảnh báo con số 1,34 nằm rất xa "mức thay thế" 2,1 con cần thiết để một quốc gia duy trì dân số ổn định. Việc tiến sát ngưỡng "sinh cực thấp" 1,3 đẩy châu Âu đối mặt trực diện với tình trạng già hóa dân số nhanh chóng, suy giảm nhân khẩu học dài hạn và cạn kiệt quỹ phúc lợi.
Ảnh minh họa: Euro News
Trong 27 quốc gia thành viên, Malta đứng cuối bảng với mức sinh 1,01 con trên một phụ nữ. Tây Ban Nha (1,1) và Lithuania (1,11) cùng nằm trong nhóm thấp nhất. Ở chiều ngược lại, Bulgaria dẫn đầu khối với 1,72 con, xếp sau là Pháp (1,61) và Slovenia (1,52). Slovenia đồng thời tạo điểm sáng khi trở thành thành viên duy nhất tăng mức sinh so với năm 2023.
Báo cáo của Eurostat cũng chỉ ra hai sự dịch chuyển lớn về nhân khẩu học. Lần đầu tiên, nhóm phụ nữ 30-35 tuổi vượt qua nhóm dưới 30 tuổi về số lượng sinh nở, khẳng định xu hướng lập gia đình và sinh con muộn lan rộng khắp châu lục. Cùng với đó, người nhập cư đóng vai trò ngày càng lớn khi đóng góp 24% tổng số trẻ chào đời toàn EU trong năm 2024. Luxembourg dẫn đầu xu hướng này với 68% trẻ có mẹ gốc ngoại quốc, hoàn toàn trái ngược với các nước Đông Âu như Bulgaria, Romania hay Slovakia, nơi phụ nữ bản xứ sinh ra 97% số trẻ.
Các chuyên gia tin rằng xu hướng này một phần là do phụ nữ tập trung vào học hành và sự nghiệp. Tiến sĩ Melinda Mills, một nhà nhân khẩu học tại Đại học Oxford, cho biết ngày càng nhiều người có trình độ học vấn cao, gặp khó khăn hơn trong việc tìm kiếm dịch vụ chăm sóc trẻ em khi phải cân bằng đời sống và công việc. Elina Pradhan, một chuyên gia y tế cao cấp tại Ngân hàng Thế giới, cho rằng những phụ nữ học thức cao chọn có ít con, do lo ngại tình trạng giảm nguồn thu sau khi nghỉ sinh. Họ lập gia đình ở tuổi ngoài 30. Do các yếu tố sinh học, việc mang thai lúc này khó khăn.
Điều kiện tiếp cận với các phương pháp tránh thai của phụ nữ cũng tăng cao. Họ dần thay đổi thái độ với việc sinh con. Tỷ lệ trường học dạy giáo dục giới tính đã tăng lên ở Mỹ kể từ những năm 1970 và trở thành bắt buộc ở Anh vào những năm 1990.
"Có một câu ngạn ngữ cổ nói, 'giáo dục là biện pháp tránh thai tốt nhất'. Tôi nghĩ điều đó thể giải thích sự suy giảm tỷ lệ sinh", giáo sư Allan Pacey, một nhà nghiên cứu về nam khoa tại Đại học Sheffield, cựu chủ tịch Hiệp hội Sinh sản Anh, cho biết.
Các cặp vợ chồng cũng chờ đến độ tuổi lớn hơn mới sinh con. Nền kinh tế mong manh của Anh và khủng hoảng chi phí sinh hoạt cũng khiến mọi người không muốn sinh đẻ, bằng chứng là tỷ lệ phá thai tăng đột biến. Họ lựa chọn quy mô gia đình nhỏ hơn, với "hai nguồn thu nhập, không con cái" hoặc "chỉ sinh một con".
Trẻ sơ sinh tại một bệnh viện ở Pháp. Ảnh:WSJ
Chuyên gia sinh sản cũng cảnh báo các yếu tố sinh học, chẳng hạn số lượng tinh trùng giảm và những thay đổi trong quá trình phát triển tình dục, có thể "đe dọa sự tồn tại của loài người". Nghiên cứu của tiến sĩ Shanna Swan, một nhà dịch tễ học tại Trường Y Icahn tại Mount Sinai cho thấy, số lượng tinh trùng toàn cầu đã giảm hơn một nửa trong 4 thập kỷ qua.
Một số nhà khoa học thậm chí cho rằng không sinh không tốt cho hành tinh. Họ nhận định việc giảm số trẻ em trên trái đất giúp bảo vệ môi trường hiệu quả hơn các biện pháp như "tiết kiệm điện, di chuyển bằng phương tiện công cộng hay lựa chọn thực phẩm dựa trên lượng khí thải carbon khi canh tác".
Các chuyên gia tại Đại học bang Oregon tính toán, mỗi đứa trẻ bổ sung khoảng 9.441 tấn carbon dioxide vào "di sản carbon" của một phụ nữ. Mỗi tấn tương đương với việc lái xe vòng quanh chu vi Trái đất.
Dữ liệu này đang khiến những người yêu môi trường lựa chọn không sinh con.Trong khi đó, những người khác cho rằng tình trạng biến đổi khí hậu và ô nhiễm là tương lai ảm đạm đối với thế hệ sau này.
Tỷ lệ sinh giảm đồng nghĩa các nền kinh tế phụ thuộc nhiều hơn vào người nhập cư khi dân số già đi. Dù nhiều nhà khoa học đã cảnh báo về mối đe dọa của quá tải dân số với môi trường, nguồn cung cấp thực phẩm và nhà ở, tuy nhiên, dân số già cũng là một thách thức.
Sự suy giảm dân số và việc người già sống lâu hơn sẽ khiến nhân khẩu học thay đổi mạnh mẽ. Lượng người dân đóng thuế giảm xuống, nguồn cung cho các dịch vụ cộng đồng, y tế cũng giảm. Ít người mua nhà và ô tô có thể làm đảo lộn nền kinh tế toàn cầu.
Một số quốc gia thậm chí đã trả tiền cho các bậc cha mẹ mới sinh con để tăng tỷ lệ sinh. Tiến sĩ Natalia Bhattacharjee, Trường Y Đại học Washington, cho biết các xu hướng này sẽ cấu hình lại hoàn toàn nền kinh tế toàn cầu và cán cân quyền lực quốc tế.
Giáo sư Andrew J. Scott, nhà kinh tế học tại Đại học London, cho biết tỷ lệ sinh thấp đang trở thành "điểm nhức nhối" ở EU. Tỷ lệ tăng trưởng việc làm trong thập kỷ qua đều đến từ những người trên 50 tuổi. Hiện thế giới có khoảng 8 tỷ người. Con số này dự kiến đạt đỉnh gần năm 2100. Dù vậy, các nghiên cứu đáng tin cậy cho thấy dân số sẽ giảm dần vào đầu năm 2070.
Bình Minh (Theo Eurostat, Euro News, Mail)
