Ngày 17/1, Tổng thống Mỹ Donald Trump viết trên mạng xã hội rằng sẽ áp thuế nhập khẩu với 8 nước châu Âu từ tháng 2, cho đến khi Mỹ hoàn tất thương vụ mua lại đảo Greenland. Các quốc gia này gồm Đan Mạch, Na Uy, Thụy Điển, Pháp, Đức, Anh, Hà Lan và Phần Lan.
Tổng thống Mỹ dự định áp thuế 10% kể từ ngày 1/2 với mọi hàng hóa của các nước trên xuất khẩu sang Mỹ. Đến ngày 1/6, mức thuế sẽ nâng lên 25%.
Gần đây, ông liên tục khẳng định phải kiểm soát Greenland, hòn đảo tự trị thuộc Đan Mạch, đồng thời để ngỏ khả năng dùng vũ lực nhằm đạt mục tiêu này. Ý định mua Greenland đã được Tổng thống Trump đề cập từ nhiệm kỳ đầu.
Hòn đảo lớn nhất thế giới nằm ở vị trí địa lý chiến lược, trên tuyến đường ngắn nhất từ Bắc Mỹ tới châu Âu và có trữ lượng khoáng sản chưa được khai thác nằm sâu dưới lớp băng. Tuy nhiên, nền kinh tế Greenland hiện tại chỉ dựa vào đánh bắt thủy sản và làn sóng đầu tư xây sân bay mới gần đây. Động lực tăng trưởng từ hai lĩnh vực này đang suy yếu, khiến kinh tế 2025 đi ngang.
Băng trôi trên vịnh Disko, Ilulissat, phía tây Greenland, tháng 6/2022. Ảnh: AFP
Các cuộc thăm dò dư luận vài năm qua cho thấy người dân Greenland lo ngại về tình trạng kinh tế hơn nguy cơ bị Mỹ hay bất kỳ quốc gia nào khác kiểm soát. Greenland là một trong những nơi có hệ thống phúc lợi lớn nhất thế giới, khi người dân được miễn phí từ y tế đến giáo dục. Việc chuyển đổi một nền kinh tế có 98% kim ngạch xuất khẩu là thủy sản thành cường quốc khai khoáng có thể mất nhiều năm và tiêu tốn hàng tỷ USD.
"Nền kinh tế này không đa dạng và cần thời gian để tự chủ", Otto Svendsen - chuyên gia tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) nhận định. Chính quyền Greenland "chưa đạt được nhiều tiến triển" trong vấn đề này.
Dân số hòn đảo này có khoảng 57.000 người, phân bố thưa thớt dọc bờ biển, nơi có điều kiện sống khắc nghiệt nhất thế giới. Khoảng 80% diện tích đảo bị băng bao phủ. Tuy nhiên, mức sống giữa các khu vực chênh lệch rất lớn. Tại thủ phủ Nuuk, người dân có thể chơi golf và ăn tối tại một nhà hàng Thái cao cấp. Trong khi đó, ở các khu hẻo lánh hơn, thu nhập trung bình của người dân thấp hơn khoảng 50%.
Greenland cũng phụ thuộc lớn vào Đan Mạch. Khoảng 40% lực lượng lao động tại đây làm việc cho chính quyền. Trợ cấp từ quốc gia này đóng góp nửa nguồn thu ngân sách và khoảng 20% GDP hòn đảo. Copenhagen cũng chi trả cho cảnh sát, tòa án, cơ quan giám sát ngân hàng, phần lớn dịch vụ y tế miễn phí, đồng thời đảm nhiệm đối ngoại và quốc phòng.
Theo ông Torben Andersen, Chủ tịch Hội đồng kinh tế Greenland, tổng giá trị khoản hỗ trợ này khoảng hơn 1 tỷ USD mỗi năm. Nếu khoản tiền đó biến mất chỉ sau một đêm, "đó sẽ là cú sốc rất lớn", ông nói.
Vị trí đảo Greenland. Đồ họa: BBC
Trong một thập kỷ qua, sự kết hợp giữa trợ cấp của Đan Mạch, các khoản đầu tư hạ tầng và giá cá bơn, cá tuyết, tôm tăng trên thị trường toàn cầu đã giúp kinh tế Greenland duy trì ổn định. Hoạt động xây dựng cũng bùng nổ, trong đó có sân bay quốc tế mới tại Nuuk.
Tuy nhiên, giai đoạn thuận lợi này đang dần kết thúc. Theo Ngân hàng Trung ương Đan Mạch, GDP Greenland chỉ tăng 0,8% năm 2024 và 0,2% vào 2025. Nguyên nhân một phần là trữ lượng tôm suy giảm và giá đi xuống. Nhiệt độ biển tăng lên đang ảnh hưởng đến khả năng sinh sản của tôm, trong khi số lượng cá tuyết - loài ăn tôm - lại tăng.
Tại cảng Nuuk, nhiều ngư dân phàn nàn về hạn ngạch đánh bắt nghiêm ngặt. Một số người đặt câu hỏi liệu ông Trump có thể mở ra các cơ hội kinh doanh mới hay không.
Jens Frederiksen - người làm việc tại một doanh nghiệp đánh bắt thủy sản ở Nuuk, cho biết quan điểm giữa người dân ở đây và các khu vực ven biển khác nhau rõ rệt. "Ở các vùng ven biển, mức sống thấp hơn nhiều, nên họ có thể nhìn Mỹ tích cực hơn. Họ cho rằng Mỹ có thể tạo ra sự thay đổi", ông nói.
Tuy vậy, các cuộc thăm dò cho thấy đa số người Greenland không muốn trở thành một phần của Mỹ. Họ lo ngại phải đánh đổi các phúc lợi xã hội của Đan Mạch cho một tương lai không chắc chắn.
Đầu tháng này, giới chức Greenland cảnh báo tình hình tài chính công "xuống cấp đáng ngạc nhiên". Về dài hạn, đảo cũng đối mặt với những thách thức quen thuộc của nhiều nền kinh tế phương Tây, như dân số già hóa và tình trạng chảy máu chất xám. Điều này có nguy cơ làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu lao động, khi lực lượng này toàn đảo chỉ khoảng 29.000 người. Làn sóng nhập cư từ châu Á đang phần nào lấp lại chỗ trống này.
"Tình trạng thiếu nhân lực, kỹ năng thấp, dân số già và bất bình đẳng lớn đang gây áp lực lên cả kinh tế lẫn sự gắn kết xã hội", Ngân hàng Greenland - tổ chức tín dụng lớn nhất hòn đảo cho biết trong một báo cáo gần đây.
Dù đối mặt nhiều khó khăn, Greenland vẫn có tiềm năng. Theo Andersen, yếu tố then chốt là liệu hòn đảo có thể khai thác được nguồn khoáng sản dưới lớp băng hay không. Greenland chỉ có một mỏ đang hoạt động. "Nhiều dự án đã được đưa ra trong 20 năm qua nhưng đều bị hủy bỏ vì không khả thi về kinh tế", ông nói.
Xây dựng một mỏ tại đây thường đồng nghĩa phải làm cả đường sá, cảng biển, nhà ở, phòng khám và các tiện ích khác cho người lao động, trong bối cảnh nhân lực khan hiếm. Thời tiết giá lạnh cũng khiến mỏ không thể tiếp cận trong nhiều tháng mỗi năm.
Chính quyền Greenland sở hữu và có quyền kiểm soát toàn bộ tài nguyên khoáng sản. Năm 2021, nước này từng hoãn cấp phép thăm dò dầu khí và cấm khai thác uranium.
Một số dự án đầu tư khác có thể giúp thúc đẩy kinh tế của hòn đảo này là mở rộng nhà máy điện Buksefjord gần Nuuk và xây dựng thêm các nhà máy thủy điện, nhằm cung cấp nguồn năng lượng giá rẻ để thu hút các trung tâm dữ liệu. Du lịch cũng đang được đẩy mạnh, như các chuyến bay thẳng từ Newark (bang New Jersey) đến Nuuk. Một số chuyên gia cho rằng Greenland có thể đi theo mô hình của Iceland - kết hợp du lịch, đánh bắt thủy sản và năng lượng rẻ để thu hút các hãng công nghệ.
Greenland còn có giá trị kinh tế về hàng hải. Tuyến đường vận tải biển Northwest Passage chạy dọc bờ biển và bản thân hòn đảo là một phần của khu vực chiến lược hàng hải Greenland-Iceland-Anh. Băng tan sẽ càng giúp các tuyến vận tải ngắn và hiệu quả.
Trước nguy cơ Mỹ kiểm soát Greenland, Đan Mạch đang tăng cường rót tiền vào đây. Nước này gần đây công bố bổ sung 250 triệu USD trong ba năm tới để xây sân bay ở miền đông Greenland và một cảng nước sâu mới.
Dù vậy, Svendsen cho rằng chi phí kinh tế khó có thể khiến chính quyền ông Trump chùn bước. Mỹ từng đề xuất mua lại hòn đảo, nhưng chính quyền Greenland khẳng định không bán. Quan chức Mỹ gần đây còn thảo luận khả năng chi trả trực tiếp cho người dân Greenland nhằm thuyết phục họ.
Hà Thu (theo Reuters)
