Năm ngoái, giá cà phê có lúc vượt 134.000 đồng một kg, sầu riêng mang về hàng tỷ USD, còn gạo tiếp tục giữ vai trò nguồn cung lớn của thế giới. Năm 2025 khép lại bằng cột mốc chưa từng có với xuất khẩu nông sản Việt Nam, khi kim ngạch toàn ngành vượt 70 tỷ USD và loạt mặt hàng chủ lực lập đỉnh.
Bước vào năm 2026, ngành nông nghiệp đặt mục tiêu xuất khẩu 73-74 tỷ USD cho toàn ngành, trong đó riêng nhóm nông sản phấn đấu khoảng 40 tỷ USD. Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, định hướng tăng trưởng giai đoạn tới tập trung vào giá trị và chất lượng, thay vì mở rộng sản lượng, với các trụ cột gồm gạo, cà phê, rau quả, hồ tiêu và điều.
Vườn sầu riêng tại xã Tân Lập (Long An cũ, nay là Tây Ninh). Ảnh: Hoàng Nam
Động lực còn, nhưng cuộc chơi đã khác
Với gạo, Việt Nam tiếp tục duy trì vị thế là một trong những nguồn cung quan trọng của thị trường thế giới. Dự báo năm 2026, sản lượng thóc cả nước đạt hơn 43,5 triệu tấn, sau khi đáp ứng nhu cầu trong nước còn khoảng 7,73 triệu tấn gạo dành cho xuất khẩu. Tuy nhiên, bối cảnh thị trường không còn thuận lợi như giai đoạn trước, khi nguồn cung toàn cầu dồi dào hơn và nhu cầu nhập khẩu ổn định. Trong điều kiện này, lợi thế của gạo Việt Nam không nằm ở cạnh tranh giá, mà ở khả năng mở rộng phân khúc gạo chất lượng cao, gạo thơm và ký kết các hợp đồng dài hạn nhằm ổn định đầu ra.
Cà phê tiếp tục là điểm sáng nổi bật của nông sản Việt Nam. Năm 2025, Việt Nam xuất khẩu khoảng 1,6 triệu tấn cà phê, thu về gần 8,9 tỷ USD, tăng gần 60% so với năm trước, nhờ giá cao và sức cầu mạnh từ châu Âu cùng các thị trường phát triển. Theo ông Nguyễn Nam Hải, Chủ tịch Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam, năm 2026, ngành cà phê đứng trước nhiều thuận lợi. Thời tiết đến nay chưa xuất hiện biến động bất thường, trong khi giá duy trì ở mức cao suốt ba năm qua đã giúp nông dân có điều kiện tái đầu tư, chăm sóc vườn cây tốt hơn. Trên cơ sở đó, sản lượng niên vụ tới có thể tăng khoảng 10%.
Ở góc độ chính sách, những vướng mắc kéo dài của ngành đã được tháo gỡ, đặc biệt là các quy định liên quan đến thuế giá trị gia tăng đối với cà phê chưa qua chế biến. Việc điều chỉnh theo hướng thuận lợi hơn giúp giảm chi phí và cải thiện dòng tiền cho toàn chuỗi.
Dù vậy, theo ông Hải, rủi ro vẫn hiện hữu khi biến đổi khí hậu, bất ổn địa chính trị, chi phí logistics và xu hướng sử dụng thuế như công cụ thương mại tại một số thị trường lớn tiếp tục tạo ra yếu tố bất định. "Nếu không xảy ra cú sốc lớn, kim ngạch xuất khẩu cà phê năm 2026 có thể tăng khoảng 10% so với năm trước", ông Hải dự báo.
Rau quả là nhóm hàng ghi nhận tốc độ tăng trưởng nhanh nhất trong những năm gần đây. Năm ngoái, kim ngạch xuất khẩu rau quả đạt hơn 8,56 tỷ USD, tăng mạnh so với mức 5,6 tỷ USD của năm 2023 và 7,12 tỷ USD của năm 2024. Động lực chính đến từ sầu riêng với kim ngạch khoảng 3,85 tỷ USD, trong đó sầu riêng đông lạnh đóng góp gần 600 triệu USD sau khi Trung Quốc mở cửa nhập khẩu chính ngạch.
Theo ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, năm 2026, ngành rau quả vẫn còn dư địa tăng trưởng, song tốc độ sẽ ổn định hơn sau giai đoạn tăng "nóng". Ngành có cơ sở đặt mục tiêu kim ngạch 9,5-10 tỷ USD, nhờ mở rộng thị trường cho các sản phẩm mới như dừa tươi, bưởi, cùng với sự gia tăng nhanh của nhóm hàng chế biến sâu.
Tuy nhiên, thách thức lớn nhất được ông Nguyên chỉ ra nằm ở việc siết chặt quản lý mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói. Các hành vi gian lận, nếu bị phát hiện, có thể dẫn đến nguy cơ bị cấm nhập khẩu trên diện rộng, gây tổn hại cho toàn ngành. Cạnh tranh trong khu vực ngày càng gay gắt, trong khi biến đổi khí hậu và xâm nhập mặn tiếp tục ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất và chất lượng trái cây, đặc biệt tại Đồng bằng sông Cửu Long.
Phép thử về chất lượng
Người dân thu hoạch lúa ở Cần Thơ. Ảnh: Thủy Tiên
Không chỉ các hiệp hội ngành hàng, nhiều tổ chức nghiên cứu cũng cho rằng xuất khẩu nông sản Việt Nam đang bước vào một giai đoạn mới. Báo cáo Vietnam Agribusiness Sector Report 2025-2026 của EMIS Insights (tổ chức cung cấp phân tích thị trường toàn cầu ở Anh), đánh giá nông sản tiếp tục là trụ cột xuất khẩu, song dư địa tăng trưởng trong chu kỳ tới sẽ đến chủ yếu từ sản phẩm giá trị cao, chế biến sâu và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn thị trường, thay vì mở rộng sản lượng.
Ở góc nhìn vĩ mô, tại báo cáo Vietnam Outlook 2026 của MBS Research dự báo xuất khẩu Việt Nam nói chung có thể tăng khoảng 15-16% năm nay, nhờ mở rộng thị trường và dịch chuyển cơ cấu sang các nhóm hàng có giá trị gia tăng cao hơn. Xu hướng này tạo nền tảng thuận lợi cho nông sản, nhưng cũng kéo theo sự phân hóa rõ rệt giữa các doanh nghiệp có chuỗi giá trị khép kín và nhóm vẫn phụ thuộc vào xuất khẩu thô.
Các cảnh báo rủi ro ngày càng rõ nét. Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp của Liên Hợp Quốc cùng Ngân hàng Thế giới cho rằng biến đổi khí hậu sẽ tiếp tục là thách thức dài hạn lớn nhất với các quốc gia xuất khẩu nông sản, trong đó có Việt Nam. Bên cạnh đó, xu hướng siết chặt tiêu chuẩn môi trường, an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc tại EU, Mỹ và Nhật Bản đang làm gia tăng chi phí tuân thủ, buộc doanh nghiệp phải tái cấu trúc nếu muốn giữ thị phần.
Sau cú bứt tốc kỷ lục, theo các hiệp hội ngành hàng, năm 2026 không đơn thuần là một nấc tăng trưởng mới mà là phép thử về sức bền của xuất khẩu nông sản Việt Nam. Khi dư địa mở rộng sản lượng và giá bán dần thu hẹp, khả năng kiểm soát vùng nguyên liệu, nâng giá trị gia tăng và thích ứng với các yêu cầu thị trường sẽ quyết định năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.
Từ góc nhìn ngành rau quả, ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, cho rằng giải pháp trọng tâm thời gian tới là đẩy nhanh chuyển dịch sang chế biến sâu, trong đó sầu riêng đông lạnh được xem là hướng đi chiến lược nhờ giá trị cao, bảo quản dài ngày và giảm áp lực mùa vụ.
Doanh nghiệp cần sớm đầu tư kho lạnh, công nghệ cấp đông nhanh để chiếm lĩnh phân khúc mới, đồng thời tận dụng ưu đãi từ các FTA như CPTPP, EVFTA nhằm mở rộng xuất khẩu trái cây chế biến, thay vì phụ thuộc vào hàng tươi. Song song đó, xu hướng tiêu dùng xanh buộc sản phẩm phải minh bạch nguồn gốc, đáp ứng tiêu chuẩn an toàn và bền vững.
Theo ông Nguyên, trong bối cảnh các thị trường siết chặt mã số vùng trồng, người dân và doanh nghiệp cần tuân thủ tuyệt đối quy định, bởi chỉ một sai phạm cũng có thể gây rủi ro cho toàn ngành, đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt của cơ quan quản lý. Trước áp lực cạnh tranh khu vực và tác động ngày càng rõ của biến đổi khí hậu, giải pháp dài hạn là nâng chất lượng và độ đồng đều, cải thiện khâu đóng gói - chế biến, quy hoạch lại vùng trồng, áp dụng kỹ thuật canh tác thích ứng, đồng thời tăng liên kết giữa doanh nghiệp và hợp tác xã để kiểm soát vùng nguyên liệu và ổn định đầu ra.
Thi Hà
