Ngày 12/1, trên mạng xã hội Truth Social, Tổng thống Mỹ Donald Trump thông báo áp thuế nhập khẩu 25% với tất cả nền kinh tế có giao thương với Iran. Động thái này diễn ra trong bối cảnh căng thẳng Washington - Tehran gần đây gia tăng, liên quan làn sóng biểu tình phản đối chính phủ tại hàng loạt thành phố ở Iran.
Giới chức Iran cáo buộc "các đặc vụ khủng bố" Israel và Mỹ kích động biểu tình leo thang bạo lực. Trong khi đó, Bộ Ngoại giao Mỹ bác bỏ và nói rằng Tehran đang "đánh lạc hướng dư luận khỏi những vấn đề nội bộ".
Những diễn biến gần đây khiến giá dầu thô thế giới sáng 13/1 lên cao nhất 7 tuần. Nhà đầu tư lo ngại xuất khẩu dầu của Iran giảm sút khi quốc gia này phải đối phó biểu tình. Dầu Brent tăng 0,8% lên 63,8 USD một thùng, dầu WTI lên 59,5 USD.
Eo biển Hormuz một lần nữa trở thành tâm điểm chú ý. CNBC trích lời các chuyên gia trong ngành, cảnh báo xung đột quân sự có thể khiến Iran tìm cách phong tỏa eo biển này. Đây là tuyến đường nối vịnh Ba Tư với biển Arab, nơi trung chuyển gần một phần ba lượng dầu thô đường biển toàn cầu.
Các cường quốc dầu mỏ ở Trung Đông gần như không có phương án nào khác để xuất khẩu dầu nếu eo Hormuz bị phong tỏa. Arab Saudi, UAE xuất khẩu một phần dầu qua đường ống, trong khi Iraq, Kuwait, Qatar và Bahrain chỉ bán dầu qua đường biển.
"Gián đoạn tại Eo biển Hormuz có thể gây ra khủng hoảng dầu khí toàn cầu", Saul Kavonic - trưởng bộ phận nghiên cứu năng lượng tại MST Marquee nhận định. Nguy cơ này càng lớn nếu giới chức Iran cảm thấy bị dồn ép và không còn lựa chọn nào khác.
Vị trí eo biển Hormuz và các quốc gia xung quanh. Đồ họa: NASA
Dữ liệu từ công ty phân tích thị trường Kpler cho thấy năm ngoái, khoảng 13 triệu thùng dầu thô đi qua eo biển này mỗi ngày, tương đương khoảng 31% lượng dầu thô vận chuyển bằng đường biển toàn cầu. Rủi ro tuyến đường này bị phong tỏa cũng từng nổi lên trong căng thẳng giữa Washington và Tehran tháng 6 năm ngoái.
Muyu Xu - nhà phân tích dầu thô tại Kpler cho biết so với Venezuela, sản lượng và xuất khẩu của Iran lớn hơn nhiều. Vì thế, thị trường toàn cầu sẽ chịu tác động lan tỏa mạnh hơn. Khi đó, các nhà máy lọc dầu Trung Quốc - khách mua lớn nhất của dầu Iran - có thể phải tìm nguồn thay thế.
Iran có trữ lượng dầu mỏ lớn thứ 3 thế giới, với 209 tỷ thùng, theo số liệu của Tổ chức Các nước Xuất khẩu Dầu mỏ (OPEC). Họ cũng là nước sản xuất dầu lớn thứ 3 trong tổ chức này, với 3,3 triệu thùng dầu mỗi ngày, tương đương 3% nhu cầu toàn cầu.
Bob McNally - Chủ tịch Rapidan Energy Group nhận định không như Venezuela, bất kỳ hành động quân sự nào liên quan đến Iran đều mang "rủi ro cao hơn đáng kể", do lượng dầu thô và sản phẩm tinh chế được cung ứng, trung chuyển qua khu vực này. Ông cho rằng xác suất Mỹ tiến hành các cuộc tấn công có chọn lọc vào Iran là 70%.
Tàu dầu đi qua Eo biển Hormuz tháng 12/2018. Ảnh: Reuters
Trong kịch bản bi quan nhất, các nhà phân tích dự báo nếu tàu chở dầu không thể qua lại eo biển Hormuz hoặc hạ tầng năng lượng bị phá hủy, giá dầu có thể tăng tới hai chữ số. "Nỗi lo về việc đóng cửa eo biển sẽ khiến giá dầu tăng thêm vài USD mỗi thùng. Nhưng nếu eo biển bị phong tỏa hoàn toàn, giá đắt thêm 10-20 USD mỗi thùng", Andy Lipow - Chủ tịch Lipow Oil Associates, cho biết.
Kavonic dự báo "giá tăng ngay lập tức" sau bất kỳ cuộc tấn công nào của Mỹ vào Iran. Tuy nhiên, mức tăng này sẽ hạ nhiệt nếu dấu hiệu cho thấy sự gián đoạn chỉ mang tính tạm thời. Phần lớn nhà phân tích nhấn mạnh rằng những kịch bản mang tính thảm họa có xác suất thấp.
Xu nhận định dù Iran có thể đe dọa đóng cửa eo biển Hormuz, họ nhiều khả năng không muốn làm điều đó do cán cân quyền lực phức tạp trong khu vực. Nước này cũng có thể không đủ năng lực để phong tỏa hoàn toàn tuyến đường, do hiện diện của hải quân Mỹ tại đây.
Kể cả trong kịch bản Iran tìm cách gây gián đoạn tạm thời, như gây khó cho các tàu chở dầu hoặc chặn dòng trung chuyển trong thời gian ngắn, tác động thực tế lên nguồn cung sẽ hạn chế. Kpler ước tính thị trường dầu hiện nghiêng về dư cung. Trong tháng 1, thị trường có thể dư 2,5 triệu thùng dầu và tăng lên 3 triệu thùng vào tháng 2-3.
Ngoài ra, bất kỳ động thái đóng cửa nào nhiều khả năng cũng vấp phải phản ứng quân sự từ Mỹ và các đồng minh nhằm nhanh chóng khôi phục dòng chảy, Kavonic nói. Thực tế, eo Hormuz chưa bao giờ bị phong tỏa hoàn toàn. Những lần căng thẳng trước đây giữa Mỹ và Iran gây ra gián đoạn nhất định với thị trường dầu, nhưng chỉ trong thời gian ngắn.
Tuy vậy, các chuyên gia cũng cảnh báo Mỹ sẽ khó áp dụng chiến lược tương tự Venezuela với Iran, do Iran ở xa và bối cảnh địa chính trị Trung Đông phức tạp hơn nhiều so với Mỹ Latin. "Ưu tiên của ông Trump hiện nay dường như là củng cố sức mạnh của Mỹ tại Tây bán cầu", Xu nhận định.
Lipow cũng đồng tình với quan điểm này. Ông cho rằng hành động của Mỹ với Iran nhiều khả năng sẽ xoay quanh trừng phạt và giám sát việc tuân thủ, thay vì tấn công quân sự hay hay gây ảnh hưởng trực tiếp vào hạ tầng.
Hà Thu (theo CNBC, Reuters)
