Cuối tháng trước, Đại học Quốc gia TP HCM công bố tỷ lệ ra trường đúng hạn ở các đơn vị thành viên. Trường Đại học Bách khoa gây chú ý khi tỷ lệ này chỉ đạt 40,6% - thấp nhất, theo sau là trường Đại học Khoa học Tự nhiên với 47,2%.
Theo báo cáo thường niên của nhiều trường, tình trạng này không hiếm. Tại Học viện Công nghệ Bưu chính viễn thông, tỷ lệ sinh viên tốt nghiệp đúng hạn năm 2024 ở cơ sở phía Nam là 46,7%, còn ở Đại học Công nghệ kỹ thuật và Công nghiệp TP HCM lần lượt là 41,4 và 46%...
Dù các con số này vẫn đạt chuẩn của Bộ Giáo dục và Đào tạo (trên 40%), lãnh đạo các trường nhìn nhận kết quả này thấp so với kỳ vọng, bởi ba nhóm nguyên nhân chính.
Đầu tiên là rào cản ngoại ngữ (phổ biến B1-B2). Theo phân tích của Trung tâm Khảo thí và Đánh giá Chất lượng đào tạo, Đại học Quốc gia TP HCM, khoảng 35-54% sinh viên tốt nghiệp muộn là do chưa đạt chuẩn tiếng Anh đầu ra.
Ở Hà Nội, PGS Lê Xuân Thành, Trưởng phòng Công tác sinh viên, trường Đại học Mỏ - Địa chất, cho biết gần 10 trường kỹ thuật, từng khảo sát về tỷ lệ này. Kết quả, khoảng 40% sinh viên chậm tốt nghiệp vì vướng chuẩn ngoại ngữ, tin học.
Lý do thứ hai là nhiều sinh viên đi làm sớm, chểnh mảng học hành. GS Chử Đức Trình, Hiệu trưởng Đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội, lo ngại khi thấy nhiều sinh viên "say sưa" tham gia thị trường lao động từ năm thứ hai. Việc có thu nhập sớm khiến các em lơ là việc học, không ưu tiên các mục tiêu dài hạn.
Trong khi đó, việc đào tạo theo tín chỉ cho phép người học kéo dài thời gian 1,5-2 lần so với chương trình chuẩn, theo ông Thành. Ví dụ, với chương trình đào tạo 4-5 năm, sinh viên có thể hoàn thành trong 6,5-7,5 năm.
Ngoài lý do khó khăn kinh tế khiến sinh viên đi làm sớm, PGS.TS Bùi Hoài Thắng, Trưởng phòng Đào tạo, trường Đại học Bách khoa, Đại học Quốc gia TP HCM, còn thấy nguyên nhân là quy trình tuyển dụng của nhiều doanh nghiệp ngày càng cởi mở.
"Nhiều em năm thứ ba đã đi làm và ưu tiên công việc, thu nhập, có khi chỉ còn thiếu 1-2 môn để tốt nghiệp nhưng các em không mặn mà vì doanh nghiệp không quá coi trọng bằng cấp", ông Thắng nói.
GS Chử Đức Trình cũng chỉ ra tình trạng sinh viên tốt nghiệp chậm còn do phong cách, phương pháp học tập chưa tốt, vẫn quen cách học từ phổ thông là thầy dạy gì ghi chép vậy, tinh thần tự học chưa cao. Trong khi, các ngành khối công nghệ, kỹ thuật có một số môn học liên quan đến Toán, Vật lý hay Lập trình - được đánh giá là khó.
Trong khảo sát, Đại học Quốc gia TP HCM cũng nhận thấy phương thức đánh giá ở các ngành kỹ thuật đặc thù nhìn chung khắt khe.
Một số lý do khác ảnh hưởng đến tiến độ học tập của sinh viên là khả năng tài chính hay năng lực học tập. Dẫn khảo sát ở trên, ông Thành cho hay có khoảng 3% trong nhóm tốt nghiệp chậm do tham gia nghĩa vụ quân sự; gia đình gặp biến cố dẫn đến không đủ khả năng chi trả học phí... Cũng có khoảng 8-10% là những em không đủ năng lực để theo kịp tiến trình đào tạo.
Bằng tốt nghiệp trường Đại học Bách khoa, Đại học Quốc gia TP HCM trao cho sinh viên tháng 11/2025. Ảnh: Fanpage trường
Việc sinh viên tốt nghiệp muộn để lại nhiều hệ lụy. Với nhà trường, ông Lê Xuân Thành cho biết nó ảnh hưởng đến chỉ tiêu tuyển sinh các năm sau, do số ra trường muộn càng nhiều thì càng lấp đầy quy mô đào tạo cho phép.
Việc này cũng làm giảm nguồn cung nhân lực chất lượng cao, gây thiếu hụt về nhân sự có đầy đủ kỹ năng và bằng cấp cho thị trường lao động.
Về phía sinh viên, ông Chử Đức Trình nói ra trường muộn có thể khiến các em phải đóng góp thêm một khoản kinh phí rất lớn để hoàn thành chương trình, đồng thời tạo "tâm lý thả trôi, văn hóa trì trệ".
Dù vậy, một số chuyên gia nhìn nhận ở tình trạng tốt nghiệp chậm không phải hoàn toàn là "màu xám".
Theo lãnh đạo một đại học ở Hà Nội, tỷ lệ sinh viên ra trường muộn cao không đồng nghĩa tất cả không đạt yêu cầu. Khảo sát của trường này cho thấy có những em sau thời gian thực tập nhận được lời đề nghị công việc hoặc gặp dự án tốt nên chủ động lùi kế hoạch học tập để tập trung cho công việc và quay lại hoàn thành chương trình sau.
"Việc này giúp các em có cơ hội tốt để phát triển nghề nghiệp", ông nói.
Nguyễn Huy Hoàng, sinh viên ngành Công nghệ thông tin, xếp bản thân thuộc diện này. Hoàng cho biết đáng lẽ nhận bằng vào tháng 7/2025 nhưng bị chậm do bỏ lỡ buổi thi một môn. Dù vậy, Hoàng không bị ảnh hưởng nhiều vì công ty cho nộp bằng sau.
Ông Lê Xuân Thành cũng nhìn nhận không ít sinh viên chủ động giãn tiến độ học tập chứ không phải không đủ khả năng. Việc này giúp giảm áp lực học hành, có thêm thời gian để học đồng thời một số kỹ năng mềm, ngoại ngữ, tham gia thực hành, thực tập để chuẩn bị cho quá trình làm việc sau tốt nghiệp.
Dù thế nào, các chuyên gia đều cho rằng cần giảm tỷ lệ sinh viên ra trường muộn, qua đó nâng cao chất lượng đào tạo.
Những năm gần đây, trường Đại học Công nghệ đã tăng tỷ lệ tốt nghiệp đúng hạn từ khoảng 50% lên hơn 70% và giờ đặt mục tiêu là 85%. Trường áp dụng nhiều giải pháp, trong đó ưu tiên việc cải thiện thái độ, phương pháp học tập của sinh viên thông qua cố vấn học tập, thầy cô, Hội sinh viên, Đoàn thanh niên.
Nhà trường cũng đồng hành với các em từ khi vào trường nhằm định hướng lộ trình, nhắc nhở về việc ưu tiên học tập để tốt nghiệp đúng hoặc trước hạn thay vì đi làm sớm.
"Chúng tôi muốn nâng cao văn hóa không được chậm trễ, việc hôm nay không để ngày mai trong toàn nhà trường", ông Trình nói.
Ở trường Đại học Mỏ - Địa chất, ông Lê Xuân Thành cho biết bắt đầu điều chỉnh quy chế đào tạo, rút ngắn thời gian tối đa của chương trình, từ 9 năm xuống còn 6-6,5 năm, tùy ngành. Nhiều trường khác tương tự.
Các trường cũng siết quy định về chuẩn đầu ra ngoại ngữ, công nghệ thông tin. Trước đây, các trường thường cho sinh viên bảo vệ đồ án tốt nghiệp trước, trong vòng 36 tháng có thể nộp chứng chỉ ngoại ngữ để nhận bằng. Nhưng giờ, một số yêu cầu sinh viên phải đạt mới được bảo vệ đồ án. Có trường chia chuẩn ngoại ngữ theo tiến độ, là điều kiện để đăng ký các môn học tiếp theo. Điều này cũng thúc đẩy sinh viên hoàn thành các chuẩn đầu ra sớm hơn.
Còn Đại học Quốc gia TP HCM đang dự kiến đưa bài thi tiếng Anh VNU-EPT (Vietnam National University - HCM English Proficiency Test) vào quy chế đào tạo nhằm chuẩn hóa hoạt động đánh giá ngoại ngữ trong toàn hệ thống. Việc này nhằm sớm phát hiện những sinh viên "cận chuẩn" để cảnh báo và đôn đốc tiến độ tốt nghiệp.
Dương Tâm - Lệ Nguyễn
