Bố không chỉ là người “phụ giúp” - mà là một phần của thế giới cảm xúc của con
Trong nhiều gia đình, khi nhắc đến chuyện chăm sóc tinh thần sau sinh hay sau những biến động lớn của cuộc sống gia đình, sự chú ý thường dồn gần như hoàn toàn vào mẹ. Điều đó dễ hiểu, vì phụ nữ là người mang thai, sinh nở và thường gánh phần chăm sóc ban đầu rất lớn. Nhưng nếu vì thế mà cả nhà bỏ quên trạng thái tinh thần của bố, ta có thể đang bỏ sót một mắt xích rất quan trọng trong sự phát triển của con. Các nghiên cứu cho thấy trầm cảm, lo âu và căng thẳng kéo dài ở cha có liên hệ với nhiều vấn đề cảm xúc và hành vi ở trẻ, kể cả khi đã tính đến ảnh hưởng từ sức khỏe tinh thần của mẹ.
Nói đơn giản, trẻ con không chỉ “cần có bố” theo nghĩa hiện diện vật lý. Trẻ cần một người cha có thể kết nối, phản hồi, chơi cùng, trò chuyện, ôm ấp, đặt giới hạn một cách bình tĩnh và tạo cảm giác an toàn về cảm xúc. Khi người bố rơi vào trạng thái xuống tinh thần, kiệt sức hoặc âm thầm chịu đựng căng thẳng, những điều tưởng rất nhỏ này có thể thay đổi. Anh ấy có thể ít nói hơn, ít kiên nhẫn hơn, dễ cáu, ít chơi với con, hoặc có mặt mà như vắng mặt. Với người lớn, đó có thể chỉ là vài tuần mệt mỏi. Nhưng với một đứa trẻ, đó có thể là cảm giác rất thật rằng “bố không còn gần mình nữa”.
Một phân tích gộp lớn trên hơn 7 triệu cặp cha - con cho thấy trầm cảm ở cha có liên quan đến nguy cơ trầm cảm cao hơn ở con sau này. Đây không có nghĩa hễ bố buồn là con chắc chắn sẽ gặp vấn đề, nhưng nó cho thấy sức khỏe tinh thần của cha là yếu tố không thể xem nhẹ trong môi trường phát triển của trẻ.
Điều quan trọng là ảnh hưởng này không chỉ xuất hiện khi con đã lớn. Ngay từ giai đoạn sơ sinh và những năm đầu đời, nghiên cứu đã ghi nhận trầm cảm ở cha có thể đi kèm với xung đột vợ chồng nhiều hơn, tương tác cha - con kém tích cực hơn và những khó khăn sớm trong nhịp sinh hoạt, cảm xúc của trẻ.
Khi bố xuống tinh thần, con bị ảnh hưởng theo những cách rất âm thầm
Phụ nữ thường nhạy với những thay đổi của con, nhưng lại đôi khi quen với việc đàn ông “nuốt vào trong”. Nhiều ông bố không nói “anh đang trầm cảm” hay “anh đang lo âu”. Họ chỉ trở nên dễ cáu, ít cười, im lặng hơn, ngủ thất thường, lao vào công việc, né trò chuyện, né gần gũi, hoặc phản ứng mạnh với những chuyện rất nhỏ. Một số người lại than đau đầu, mệt, không còn hứng thú với bất cứ điều gì. Vì thế, sức khỏe tinh thần của bố thường bị bỏ sót lâu hơn.
Với con trẻ, tác động thường đi theo ba con đường.
Thứ nhất là chất lượng tương tác hằng ngày. Khi tâm trí người cha luôn căng như dây đàn, anh ấy khó giữ được sự kiên nhẫn cần thiết để lắng nghe con, chơi cùng con hay phản hồi dịu dàng trước những cơn mè nheo rất bình thường của trẻ. Một số nghiên cứu ghi nhận những ông bố bị trầm cảm có xu hướng ít tham gia vào các tương tác tích cực như đọc sách, dạy con, chơi cùng con, trong khi nguy cơ hành xử khắt khe hoặc kiểm soát quá mức có thể tăng lên.
Thứ hai là bầu không khí trong nhà. Trẻ em cực kỳ nhạy với không khí gia đình. Con có thể chưa hiểu thế nào là áp lực tài chính, kiệt sức nghề nghiệp hay khủng hoảng tâm lý, nhưng con cảm được sự lạnh đi trong giọng nói, những bữa cơm nặng nề, những lần bố mẹ căng thẳng với nhau. Nghiên cứu cho thấy trầm cảm ở cha có liên quan với xung đột giữa cha mẹ cao hơn trong giai đoạn sau sinh, và điều này tiếp tục tác động đến cảm giác an toàn của trẻ.
Thứ ba là mô hình cảm xúc mà con học được. Trẻ quan sát người lớn để học cách đối diện với cảm xúc. Nếu một đứa trẻ lớn lên cùng hình ảnh người cha luôn nén lại, luôn giận dữ thay vì buồn, luôn im lặng thay vì nói ra khó khăn, con có thể vô thức học rằng cảm xúc là thứ phải giấu đi hoặc giải quyết bằng bùng nổ. Ngược lại, khi người bố biết gọi tên trạng thái của mình, biết xin lỗi, biết tìm hỗ trợ khi quá tải, đó cũng là một bài học sống còn cho con về sức khỏe tinh thần. Phần này là một suy luận từ các bằng chứng cho thấy rối loạn tâm lý ở cha ảnh hưởng đến tương tác nuôi dạy và kết quả cảm xúc - hành vi của trẻ.
Có một chi tiết nhiều bà vợ nên để tâm: giai đoạn quanh sinh - tức từ lúc mang thai đến khoảng một năm sau sinh - không chỉ là thời điểm mẹ dễ tổn thương. Tổng quan nghiên cứu cho thấy khoảng 5% đến 10% người cha có thể trải qua trầm cảm trong giai đoạn này, và khoảng 5% đến 15% có thể trải qua lo âu. Khi một phụ huynh gặp vấn đề tâm lý, nguy cơ ảnh hưởng đến cả gia đình và đến con sẽ tăng lên.
Phụ nữ có thể làm gì để giữ cả bố lẫn con trong một vòng an toàn hơn
Điều đầu tiên là đừng mặc định đàn ông im lặng nghĩa là họ ổn. Nếu chồng bạn gần đây trở nên cáu bẳn, khó ngủ, ít nói, né con, né vợ, mất hứng thú với chuyện từng thích, than mệt kéo dài hoặc chỉ muốn thu mình, hãy coi đó là tín hiệu cần quan sát chứ không chỉ là “tính anh ấy vậy”. Trong nhiều gia đình, người vợ là người nhìn ra sự thay đổi sớm nhất.
Điều thứ hai là đổi cách mở lời. Thay vì hỏi “Anh bị làm sao thế?” hay “Sao có mỗi việc chăm con mà anh cũng cáu?”, hãy thử những câu mềm hơn như: “Em thấy dạo này anh mệt thật”, “Có phải anh đang căng thẳng quá không?”, “Em không cần anh phải mạnh mẽ suốt, em chỉ muốn biết anh đang thế nào”. Với nhiều đàn ông, được hỏi đúng cách quan trọng không kém việc được hỏi. Các nghiên cứu định tính cho thấy không ít ông bố muốn hiện diện tốt hơn cho con nhưng gặp rào cản rất lớn trong việc thừa nhận mình đang không ổn và tìm kiếm hỗ trợ.
Điều thứ ba là đừng tách chuyện của bố ra khỏi chuyện của con. Nhiều phụ nữ có thói quen nghĩ rằng miễn bố không quát mắng hay bỏ bê rõ ràng thì con vẫn ổn. Nhưng thực ra, sự hiện diện cảm xúc của bố mới là phần rất quan trọng. Một người cha có tinh thần ổn định, biết chơi với con, phản hồi dịu dàng và tham gia đều đặn vào đời sống gia đình có thể trở thành yếu tố bảo vệ rất mạnh cho sức khỏe tinh thần của trẻ. Một nghiên cứu năm 2024 còn cho thấy sự tham gia của cha có liên quan với nguy cơ trầm cảm thấp hơn ở trẻ em và thanh thiếu niên trong mẫu nghiên cứu được khảo sát.
Điều thứ tư là khuyến khích chồng đi tìm hỗ trợ sớm nếu dấu hiệu kéo dài. Hỗ trợ ở đây có thể bắt đầu rất đời thường: ngủ đủ hơn, bớt ôm việc một mình, chia lại việc nhà, có khoảng nghỉ cố định, nói chuyện với người tin cậy. Nhưng nếu tình trạng buồn chán, cáu gắt, lo âu, mất ngủ, mất hứng thú, né tránh gia đình hoặc ý nghĩ tiêu cực kéo dài nhiều tuần và ảnh hưởng rõ đến sinh hoạt, đó là lúc nên gặp chuyên gia sức khỏe tâm thần. “Chuyên gia sức khỏe tâm thần” ở đây có thể là bác sĩ tâm thần, nhà tâm lý lâm sàng hoặc chuyên viên tham vấn tâm lý được đào tạo phù hợp.
Và cuối cùng, phụ nữ cũng đừng quên một sự thật rất dịu dàng này: chăm sức khỏe tinh thần cho bố không phải là nuông chiều một người đàn ông trưởng thành, mà là đang bảo vệ hệ sinh thái cảm xúc của cả nhà. Một người cha ổn hơn sẽ yêu thương tốt hơn. Một cuộc hôn nhân bớt căng hơn sẽ làm ngôi nhà nhẹ hơn. Và một đứa trẻ lớn lên trong bầu không khí ấy thường có nhiều cơ hội cảm thấy an toàn, được nhìn thấy và được lắng nghe hơn. Những điều đó không hào nhoáng, nhưng lại là phần rất nền của hạnh phúc gia đình.
Tóm lại là,
Trầm cảm ở cha có liên quan đến nguy cơ trầm cảm cao hơn ở conMột phân tích gộp trên 7.153.723 cặp cha - con cho thấy trầm cảm ở cha có liên quan với nguy cơ trầm cảm cao hơn ở con sau này.
Giai đoạn quanh sinh không chỉ là thời điểm mẹ dễ tổn thươngTổng quan nghiên cứu cho thấy khoảng 5 - 10% người cha có thể trải qua trầm cảm trong giai đoạn quanh sinh, và khoảng 5 - 15% có thể trải qua lo âu. “Quanh sinh” ở đây là giai đoạn từ khi mang thai đến khoảng một năm sau sinh.
Sự hiện diện của cha là một yếu tố bảo vệ cho conMột nghiên cứu năm 2024 ghi nhận sự tham gia của cha có liên quan với nguy cơ trầm cảm thấp hơn ở trẻ em và thanh thiếu niên trong nhóm được khảo sát.
Khi cả hai cha mẹ cùng xuống tinh thần, áp lực với gia đình tăng mạnh hơnMột tổng quan hệ thống và phân tích gộp trên 29.286 cặp vợ chồng cho thấy rối loạn cảm xúc trong giai đoạn quanh sinh có thể xảy ra ở cả bố lẫn mẹ, không phải chỉ ở một người.
Tác động không chỉ dừng ở hôn nhânCác tổng quan gần đây cho thấy trầm cảm sau sinh ở cha có thể ảnh hưởng đến mối quan hệ với bạn đời, sự gắn kết với em bé và từ đó tác động đến quá trình phát triển chung của trẻ.
