Theo quan niệm dân gian, sau lễ tiễn ngày 23 tháng Chạp, Táo quân sẽ về trời chầu Ngọc hoàng để báo cáo những việc diễn ra trong gia đình suốt một năm. Vì vậy, lễ cúng không chỉ mang ý nghĩa tiễn đưa mà còn là dịp để các gia đình thành tâm cầu mong năm mới an lành, hạnh phúc và nhiều may mắn.
Lễ vật cúng Táo quân thường gồm xôi, cơm canh, rượu nước, vàng mã, cau trầu, thịt gà, thịt lợn và hoa quả. Trong đó, không thể thiếu ba bộ mũ áo, hài và một hoặc ba con cá chép (cá sống hoặc cá chép bằng giấy mã).
Gà cúng ông Táo bày bán tại chợ Hàng Bè, Hà Nội, năm 2025. Ảnh minh họa: Quỳnh Nga
Theo chuyên gia văn hóa Phạm Đình Hải, năm Bính Ngọ 2026, nên cúng Táo quân trong các ngày 19, 20, 21, 23 tháng Chạp.
Ngày 18 là ngày Âm thác (âm không đầy đủ), Đại sát nên chỉ làm những việc bất đắc dĩ. Ngày 22 là ngày Dương thác (dương không đầy đủ) và Nguyệt kiến (địa chi của ngày trùng với địa chi của tháng), vì vậy cũng không nên cúng.
Nếu chọn ngày giờ cúng có thể tham khảo khoảng thời gian dưới đây:
- Ngày 19 âm lịch: 11h - 15h
- Ngày 20 âm lịch: 17h - 19h
- Ngày 21 âm lịch: 9h -11h hoặc 15h - 17h
- Ngày 23 âm lịch: 5h – 7h, 11h – 15h và 17h – 19h - Nếu bận rộn, chưa thể cúng vào các ngày trên, gia chủ có thể cúng vào ngày 24 tháng Chạp, trong khoảng 17h-19h.
Cúng Táo quân không cần mời thầy cúng, chủ nhà tự khấn Nôm vì Táo quân là thần trong nhà, không cần sớ tấu. Văn khấn là lời tiễn biệt, cầu mong của chủ nhà với Táo quân trước khi ngài về trời chầu Ngọc hoàng.
Khi hành lễ, gia chủ cần trang phục ngay ngắn gọn gàng, không nên mặc quần áo ngắn, váy ngắn hoặc hở ngực, hở nách. Có thể gọi toàn thể con cháu trong gia đình cùng làm lễ. Lời văn khấn nêu rõ ngày giờ, họ tên gia chủ, địa chỉ nơi ở. Việc tốt nên tâu bẩm rõ ràng để động viên toàn gia đình, việc sai sót cần rút kinh nghiệm.
Cúng khấn như vậy là thực sự thành tâm, cầu thị, phát huy tốt ý nghĩa của lễ cúng. Đây là điểm quan trọng nhất trong lễ cúng Táo quân vì nó mang tính giáo dục, tinh thần hướng thiện.
Khi cúng xong, việc hóa đồ mã cần làm chậm rãi, đợi từng thứ hóa gần hết mới hóa đồ tiếp theo để tránh khói bụi, hỏa hoạn; không dùng que cời khiến tro bụi bốc bay mù mịt. Tro hóa mã nên để nguội, gói kín vứt vào thùng rác, không đổ xuống ao hồ, sông suối gây ô nhiễm.
Văn khấn Nôm lễ Táo quân hàng năm (tham khảo)
Kính lạy ngài bản gia Đông Trù tư mệnh Táo phủ thần quân!
Kính lạy các ngài bản gia thần linh, thần hoàng bản thổ, ngũ phương ngũ lộ long mạch tài thần, ngũ phương ngũ thổ phúc đức chính thần, bản gia chấp sự chư tôn thần!
Tiến chủ con là: (tên ông bà cha mẹ, con cháu...) đồng gia đẳng.
Hôm nay là ngày ngài Đông Trù tư mệnh Táo phủ thần quân về trời phụng mệnh Ngọc đế. Tiến chủ chúng con thành tâm sửa biện hương hoa phẩm vật, xiêm hài áo mũ, nghi lễ cung trần, dâng lên trước án, dâng hiến tôn thần, đốt nén tâm hương dốc lòng bái thỉnh.
Chúng con kính mời:
Ngài Đông Trù tư mệnh Táo phủ thần quân giáng lâm trước án, thụ hưởng lễ vật.
Kính mời các ngài bản gia thần linh, thần hoàng bản thổ, ngũ phương ngũ lộ long mạch tài thần, ngũ phương ngũ thổ phúc đức chính thần, bản gia chấp sự chư tôn thần đồng tọa, thụ hưởng lễ vật.
Tuân theo lệ cũ, ngài Đông Trù tư mệnh Táo phủ thần quân là chủ Ngũ Tự. Cúi xin ngài soi xét lòng trần, gia ban phúc lộc. Trong năm gia đình chúng con có những sai phạm, lỗi lầm gì xin tôn thần gia ân châm chước (đến đây gia chủ có thể bộc bạch những điều tốt – xấu của gia đình, nhận lỗi, sám hối, hứa sửa đổi). Ngài về trời chầu Ngọc đế, tấu xin Ngọc đế gia ân ban phước, phù hộ toàn gia chúng con trai gái trẻ già được an ninh khang thái!
Chúng con xin giải bày tấm lòng thành thực. Cúi xin các vị thần minh chứng giám!
Cẩn cáo, thượng hưởng!
Nhà nghiên cứu văn hóa Phạm Đình Hải
