Cuối tháng 3, TVE-4U - một trong những diễn đàn về sách điện tử lớn nhất Việt Nam hoạt động gần 13 năm - thông báo thay đổi định hướng phát triển. Cụ thể, quản trị viên diễn đàn cho biết sẽ ngừng chia sẻ tất cả ebook còn bản quyền dưới dạng file đính kèm, đồng thời không chịu trách nhiệm nếu thành viên tự ý chia sẻ đường link từ bên thứ ba.
"Diễn đàn khuyến khích thành viên tự sáng tác hoặc chỉ dịch, chia sẻ các tác phẩm đã có sự cho phép của tác giả", thông báo của TVE-4U nêu, cho biết sẽ chỉ duy trì việc trao đổi thông tin về sách và chia sẻ "các tác phẩm đã hết hạn bản quyền theo quy định".
Trước đó, VCTVEGroup - một cộng đồng chia sẻ ebook phổ biến trên Facebook với hơn 30.000 thành viên - cũng tuyên bố ngừng hoạt động từ ngày 25/3 và kêu gọi thành viên nhanh chóng tải về các nội dung cần thiết trước khi xóa bỏ dữ liệu vĩnh viễn. Một nền tảng khác là Ebookvie hiện cũng trong tình trạng không thể truy cập từ đầu tháng.
Một nhóm chia sẻ ebook với hơn 30.000 thành viên trên Facebook thông báo đóng cửa, ngày 25/3. Ảnh: Lưu Quý
Làn sóng đóng cửa này xuất hiện sau khi Bộ Công an lấy ý kiến cho dự thảo Nghị định quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực an ninh mạng và bảo vệ dữ liệu cá nhân từ giữa tháng 3. Trong đó, việc "số hóa và phát tán trái phép các loại ấn phẩm định dạng in thành định dạng điện tử (ebook, PDF) để chia sẻ miễn phí hoặc bán kiếm lời" được xếp vào nhóm vi phạm quy định về phòng, chống hành vi xâm phạm trật tự xã hội trên không gian mạng. Mức phạt tiền dự kiến cho hành vi này dao động từ 10 đến 20 triệu đồng.
Trong tờ trình dự thảo, đơn vị soạn thảo đánh giá "hoạt động vi phạm bản quyền phần mềm máy tính, bản quyền nhạc số, phim số, truyền hình, quyền tác giả, tác phẩm đang làm giảm sức cạnh tranh kinh tế của Việt Nam".
"Các sách này đều là do các thành viên tự làm và chia sẻ, cũng không vì lợi nhuận và hầu hết là không có bản quyền, vì vậy chúng tôi chủ động ngừng hoạt động", quản trị viên một nhóm chia sẻ ebook thừa nhận.
Từ nhiều năm nay, các cộng đồng chia sẻ ebook tự phát là nguồn cung cấp nội dung chính cho người dùng trong nước, đặc biệt là những người sử dụng máy đọc sách chuyên dụng như Kindle, Boox hoặc ứng dụng đọc sách trên smartphone. Phần lớn nội dung trên các nền tảng này do thành viên tự "số hóa" thành sách điện tử rồi chia sẻ miễn phí hoặc thu phí duy trì diễn đàn ở mức thấp. Nhiều sản phẩm có thể là của cộng đồng, khi họ cùng nhau số hóa, chỉnh sửa và cùng sử dụng. Điều này dẫn đến việc một số sách khi chuyển sang bản điện tử bị lỗi chính tả, chỉnh sửa nội dung hoặc chèn thêm các đường link.
Thực tế, vấn đề bản quyền thường ít được đề cập tại các cộng đồng này, mà phần lớn chỉ được đề cập khi đơn vị sở hữu bản quyền khiếu nại. Chẳng hạn trên diễn đàn TVE-4U, quản trị viên cũng cho biết từng nhận được khiếu nại về bản quyền từ nhà xuất bản trong nước và cam kết sẽ phối hợp để ngăn chặn khi được yêu cầu.
Kỳ vọng nguồn sách điện tử có bản quyền tại Việt Nam
Theo Minh Tú, một người dùng máy đọc sách lâu năm tại Hà Nội, việc tìm mua ebook có bản quyền đúng định dạng cho các thiết bị như Kindle hiện không đơn giản. "Nhiều đầu sách hay tại Việt Nam hiện chưa có phiên bản điện tử chính thức từ nhà xuất bản. Điều này khiến người dùng phải tìm đến các kho sách lậu để có nội dung đọc", anh Tú chia sẻ.
Việc thắt chặt quản lý được giới chuyên gia đánh giá là bước đi cần thiết để bảo vệ quyền lợi tác giả và thúc đẩy thị trường xuất bản số chính thống. Tuy nhiên, sự rút lui của các cộng đồng này cũng để lại khoảng trống lớn về nội dung cho người dùng ebook tại Việt Nam.
Theo Đinh Ngọc Dũng, chuyên gia công nghệ có hàng chục năm sử dụng ebook và máy đọc sách, Việt Nam hiện có một số kho sách bản quyền, như Savi, nhưng vẫn còn ít nhà xuất bản tham gia và số lượng tựa sách không nhiều, chưa thể đáp ứng nhu cầu đa dạng từ người dùng.
"Nhiều người sẵn sàng mua ebook bản quyền, chỉ là không có lựa chọn đó thôi", ông Dũng nhận định, cho rằng cần sự tham gia của các nhà xuất bản, để đưa sách giấy thành ebook bản quyền tới người dùng trong nước.
Theo ông Vũ Trọng Đại, Giám đốc công ty xuất bản TIMES, phần lớn hoạt động chia sẻ ebook trên các diễn đàn và hội nhóm xuất phát từ việc các cá nhân và tổ chức tìm cách tiêu thụ nội dung với chi phí thấp hoặc miễn phí, qua đó xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ của tác giả, dịch giả và đơn vị xuất bản.
Giao diện đọc sách điện tử trên máy đọc sách Amazon Kindle. Ảnh: Lưu Quý
Ông Đại cho rằng lập luận "sách lậu giúp khuyến khích văn hóa đọc" từng xuất hiện từ gần 20 năm trước, tương tự cách nhiều người từng biện minh cho việc sử dụng "sách photocopy". Tuy nhiên, theo ông, thực tế hiện nay cho thấy tình trạng sách lậu lan tràn đã gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến hoạt động kinh doanh của các nhà xuất bản, đồng thời làm giảm thu nhập và động lực sáng tạo của tác giả, dịch giả.
"Không thể sử dụng mục đích tốt đẹp như khuyến đọc, khuyến học để biện hộ cho hành vi vi phạm pháp luật", ông Đại nói. Theo ông, về mặt kỹ thuật, các nhà xuất bản hiện nay hoàn toàn có đủ khả năng sản xuất ebook. Việc nguồn cung chưa nhiều chủ yếu phụ thuộc vào nhu cầu của thị trường.
Khi các cộng đồng chia sẻ ebook "lậu" đóng cửa, đại diện nhà xuất bản TIMES cho rằng đây sẽ là cơ hội để thị trường nội dung số phát triển lành mạnh hơn. Khi các nguồn chia sẻ trái phép biến mất, các nền tảng cung cấp nội dung số hợp pháp như Fonos, Waka, Voiz FM, Viettel hay Book365 sẽ có điều kiện mở rộng thị trường và tái đầu tư để cải thiện trải nghiệm đọc.
Ông cũng cho rằng trong bối cảnh mới, các nhà xuất bản, hay thậm chí các công ty công nghệ có thể tham gia sâu hơn vào thị trường ebook.
"Khi nguồn thu từ ebook tăng lên, các đơn vị này cũng sẽ có động lực đưa nhiều đầu sách hơn lên môi trường số, qua đó tạo ra một hệ sinh thái nội dung phong phú và bền vững hơn", ông Đại nói.
Lưu Quý
