Năm 1974, nông dân ở tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc, có một phát hiện làm chấn động giới khảo cổ toàn cầu. Ban đầu, họ chỉ tìm thấy vài mảnh đất sét, nhưng quá trình khai quật sau đó hé lộ một đội quân đất nung với khoảng 8.000 tượng binh lính kích thước tương đương người thật. Đội quân này rất đáng kinh ngạc, nhưng mới chỉ là một phần của công trình bí ẩn và đồ sộ hơn nhiều - quần thể lăng mộ Tần Thủy Hoàng, hoàng đế đầu tiên của Trung Quốc, cai trị năm 221-210 trước Công nguyên.
Đội quân đất nung trong quần thể lăng mộ Tần Thủy Hoàng. Ảnh: Wikimedia/Robin Chen
Công trình cổ đại đồ sộ và phức tạp
Quần thể lăng mộ Tần Thủy Hoàng được cho là xây dựng trong khoảng 38 năm, hoàn thành vào khoảng năm 208 trước Công nguyên, dựa theo bố cục của Hàm Dương - kinh đô thời nhà Tần. Theo UNESCO, toàn bộ quần thể có diện tích khoảng 56,25 km2, tương đương một thành phố.
Các sử gia Trung Quốc cổ đại như Tư Mã Thiên mô tả công trình giống cung điện ngầm khổng lồ với "những dòng sông thủy ngân" chảy qua các kênh dẫn. Ông cho rằng việc xây dựng công trình cần đến khoảng 700.000 lao động, nhưng không nhắc gì đến đội quân đất nung. Một số nhà sử học hiện đại như John Man ước tính, lượng công nhân thực tế có lẽ khoảng 16.000 người, vẫn là một con số rất lớn. Tư Mã Thiên còn miêu tả lăng mộ có trần khảm ngọc trai để mô phỏng bầu trời đêm và trang bị những cơ chế phòng thủ tinh vi, có thể gồm nỏ hoặc bẫy lò xo, giúp ngăn chặn kẻ xâm nhập.
Giới chuyên gia hiện chưa rõ độ chính xác của những miêu tả này, nhưng một số có vẻ phù hợp với nghiên cứu khảo cổ và khoa học hiện đại. Ví dụ, các cuộc khảo sát địa vật lý cho thấy nồng độ thủy ngân xung quanh lăng mộ cao hơn 20-50 lần so với mức tự nhiên.
Thập niên 1980, nhóm nghiên cứu ở Viện khám phá địa vật lý và địa hóa học Trung Quốc phát hiện đất xung quanh lăng mộ có nồng độ thủy ngân cao hơn đáng kể so với khu vực lân cận. Trong khi ở những nơi hẻo lánh, đất thường chứa trung bình 30 ppb (phần tỷ) thủy ngân, mức trung bình trong lăng mộ là 250 ppb, một số chỗ thậm chí lên tới 1.500 ppb.
Trong nghiên cứu khác đăng trên tạp chí Nature năm 2020, nhóm chuyên gia tại Trung tâm Nghiên cứu Quang Điện từ thuộc Đại học Sư phạm Nam Trung Quốc và Bảo tàng Lăng mộ Tần Thủy Hoàng kết luận: "Thủy ngân dễ bay hơi có thể thoát ra qua các vết nứt (vết nứt xuất hiện bên trong cấu trúc qua thời gian) và cuộc điều tra của chúng tôi củng cố cho những ghi chép cổ xưa về hầm mộ - cấu trúc được cho là chưa từng bị mở ra hay cướp phá".
Điều này cho thấy khu vực bị ô nhiễm thủy ngân, hoặc thực sự có các hồ chứa thủy ngân bên trong. Radar xuyên đất cũng phát hiện nhiều khoang rỗng lớn và yếu tố cấu trúc cho thấy sự tồn tại của một căn phòng nhiều tầng.
Gò mộ Tần Thủy Hoàng ngày nay trông giống ngọn đồi phủ đầy cây. Ảnh: Wikimedia/Aaron Zhu
Lý do chưa ai dám mở mộ Tần Thủy Hoàng
Dù đã khám phá nhiều khu vực rìa ngoài như các xưởng, hố chôn, xe ngựa và đội quân đất nung, giới chuyên gia vẫn chưa mở gò mộ trung tâm chứa phòng chôn cất của Tần Thủy Hoàng. Có lẽ chưa ai từng nhìn vào bên trong mộ suốt hơn 2.200 năm qua, kể từ khi vị hoàng đế nổi tiếng được chôn cất.
Theo Interesting Engineering, lý do đầu tiên là khó đảm bảo an toàn. Những cơ chế phòng thủ và sông thủy ngân độc hại khiến bất cứ ai cũng phải suy nghĩ kỹ trước khi bước vào lăng mộ.
Hơi thủy ngân rò rỉ vốn đã gây ra rủi ro môi trường trên bề mặt. Nếu ngôi mộ thực sự chứa các hồ hoặc kênh thủy ngân, việc khai quật mà không có công nghệ kiểm soát thích hợp có thể khiến công nhân và khu vực xung quanh tiếp xúc với khí độc. Quá trình xử lý sẽ cần đến kỹ sư hóa học, chuyên gia thông gió, hệ thống xử lý vật liệu nguy hiểm và giám sát khí quyển theo thời gian thực.
Lý do tiếp theo là khó bảo tồn. Về lý thuyết, nếu mở lăng mộ, sự thay đổi nhiệt độ, độ ẩm, sự xâm nhập của oxy và vi khuẩn có thể gây hư hại không thể khắc phục cho mọi thứ bên trong. Quan tài sơn mài, lụa, tượng sơn màu, tài liệu, vũ khí, thảm thêu và vật liệu hữu cơ khác đều sẽ gặp rủi ro lớn.
Theo IFL Science, một trong những ví dụ nổi bật nhất về rủi ro này là chuyến khai quật thành phố Troy của nhà khảo cổ Heinrich Schliemann những năm 1870. Do vội vàng và suy nghĩ đơn giản, hành động của Schliemann đã phá hủy gần như mọi dấu vết của chính thành phố mà ông muốn khám phá. Ngoài ra, khi đội quân đất nung được khai quật lần đầu vào những năm 1970, lớp màu rực rỡ phủ trên áo giáp của tượng bong tróc chỉ sau vài phút tiếp xúc với không khí.
Dù ngày nay, khoa học bảo tồn đã tiến bộ đáng kể, lăng mộ trung tâm vẫn là thách thức khổng lồ. Cơ quan Di sản Văn hóa Quốc gia Trung Quốc đã tuân thủ nguyên tắc "không khai quật trừ khi có thể bảo tồn" - điều mà công nghệ hiện tại chưa thể đáp ứng với một di tích quy mô lớn, khép kín suốt hàng nghìn năm.
Lý do thứ ba liên quan đến vấn đề quản lý và trách nhiệm. Tần Thủy Hoàng không chỉ là nhân vật lịch sử mà còn đóng vai trò nền tảng trong câu chuyện quốc gia của Trung Quốc. Vì vậy, lăng mộ của ông cũng giống như một tượng đài quốc gia. Một cuộc khai quật thất bại hoặc sai lầm bảo tồn nghiêm trọng sẽ khiến công chúng phẫn nộ. Do đó, giới chuyên gia chọn cách tiếp cận thận trọng và chờ công nghệ cải tiến thêm.
Dù chưa thể mở lăng mộ, các nhà khoa học vẫn thu được thông tin giá trị từ xa. Nhiều năm qua, họ thực hiện hàng loạt cuộc thăm dò không xâm lấn tại đây, bao gồm lập bản đồ cấu trúc bên trong bằng radar xuyên đất. Nhiều nhóm nghiên cứu đã tiến hành đo từ trường để xác định nồng độ kim loại, lấy mẫu khí để xác định chất dễ bay hơi và chụp ảnh vệ tinh độ phân giải cao nhằm theo dõi sự sụt lún. Ngoài ra, họ cũng thăm dò từ xa những công trình bên ngoài, hố chôn và khu phụ trợ. Thực tế, lăng mộ Tần Thủy Hoàng là một trong những công trình chưa mở được nghiên cứu nhiều nhất thế giới.
Thu Thảo tổng hợp
