Luật Trí tuệ nhân tạo được Quốc hội thông qua tháng 12/2025 và có hiệu lực từ 1/3/2026. Luật ra đời mục tiêu phát triển trí tuệ nhân tạo trở thành động lực quan trọng cho tăng trưởng, đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững, khuyến khích thử nghiệm công nghệ có kiểm soát, áp dụng biện pháp quản lý tương xứng với mức độ rủi ro và khuyến khích cơ chế tự nguyện tuân thủ.
Luật cũng xác định nguyên tắc cơ bản là AI phục vụ con người, không thay thế thẩm quyền và trách nhiệm của con người và cần bảo đảm duy trì sự kiểm soát và khả năng can thiệp của con người đối với mọi quyết định và hành vi của hệ thống.
Khách tham quan một gian hàng robot dùng trong giáo dục, tháng 8/2025. Ảnh: Lưu Quý
AI phải được phân loại mức độ rủi ro
Theo luật, hệ thống trí tuệ nhân tạo được phân loại theo ba mức rủi ro: cao, trung bình, thấp. Nhà cung cấp tự phân loại trước khi đưa vào sử dụng, dựa trên hướng dẫn kỹ thuật sẽ được ban hành. Trường hợp không xác định được mức độ, họ có thể đề nghị Bộ Khoa học và Công nghệ hỗ trợ.
Từ việc phân loại, luật cũng đưa ra các điều khoản để thúc đẩy phát triển và quản lý, đặc biệt với các hệ thống trí tuệ nhân tạo rủi ro cao. Nhà cung cấp cần có trách nhiệm thiết kế hệ thống bảo đảm khả năng giám sát và can thiệp của con người. Họ cũng cần lập, cập nhật và lưu giữ hồ sơ kỹ thuật và nhật ký hoạt động ở mức cần thiết cho việc đánh giá sự phù hợp và kiểm tra sau khi đưa vào sử dụng. Luật nhấn mạnh việc cung cấp thông tin "tương xứng với mục đích kiểm tra" và "không làm lộ bí mật kinh doanh".
Với người sử dụng, việc sử dụng AI rủi ro cao đi kèm trách nhiệm tuân thủ quy trình vận hành, hướng dẫn kỹ thuật và biện pháp bảo đảm an toàn, không can thiệp trái phép làm thay đổi tính năng của hệ thống.
Việc kiểm tra, giám sát sẽ được thực hiện theo mức rủi ro. AI rủi ro cao được kiểm tra định kỳ hoặc khi có dấu hiệu vi phạm; rủi ro trung bình được giám sát thông qua báo cáo, kiểm tra chọn mẫu hoặc đánh giá của tổ chức độc lập; trong khi đó AI có rủi ro thấp chỉ được theo dõi, kiểm tra khi có sự cố, phản ánh hoặc khi cần bảo đảm an toàn, để không làm phát sinh nghĩa vụ không cần thiết.
Đối với hệ thống AI đã được đưa vào hoạt động trước ngày luật này có hiệu lực, nhà cung cấp và bên triển khai sẽ thực hiện các nghĩa vụ tuân thủ trong vòng 18 tháng với lĩnh vực y tế, giáo dục, tài chính và trong 12 tháng với những lĩnh vực còn lại.
Dự thảo Danh mục hệ thống trí tuệ nhân tạo có rủi ro cao đang lấy ý kiến công khai trên Cổng Thông tin Chính phủ từ ngày 9/2 đến 9/3.
Nội dung AI phải có dấu hiệu nhận biết
Các hệ thống trí tuệ nhân tạo tương tác trực tiếp với con người phải được thiết kế và vận hành để người sử dụng nhận biết, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác. Đây là một phần trong trách nhiệm minh bạch được đề cập trong luật mới.
Ngoài ra, nhà cung cấp cần bảo đảm nội dung âm thanh, hình ảnh, video do hệ thống AI tạo ra được đánh dấu ở định dạng máy đọc theo quy định của Chính phủ. Với bên triển khai, luật yêu cầu có trách nhiệm "thông báo rõ ràng khi cung cấp ra công cộng văn bản, âm thanh, hình ảnh, video được tạo ra hoặc chỉnh sửa bằng trí tuệ nhân tạo", nếu nội dung đó có khả năng gây nhầm lẫn về tính xác thực của sự kiện, nhân vật.
Với nội dung âm thanh, hình ảnh, video tạo hoặc chỉnh sửa bằng AI nhằm mô phỏng, giả lập ngoại hình, giọng nói của người thật hoặc tái hiện sự kiện thực tế, bên triển khai phải gắn nhãn dễ nhận biết nhằm phân biệt với nội dung thật. Đối với sản phẩm là tác phẩm điện ảnh, nghệ thuật hoặc sáng tạo, việc gắn nhãn quy định tại khoản này được thực hiện theo phương thức phù hợp, bảo đảm không làm cản trở việc hiển thị, trình diễn hoặc thưởng thức tác phẩm.
"Nhà cung cấp và bên triển khai có trách nhiệm duy trì thông tin minh bạch theo quy định tại Điều này trong suốt quá trình cung cấp hệ thống, sản phẩm hoặc nội dung cho người sử dụng", luật nêu.
Hỗ trợ cho người nghiên cứu, phát triển
Luật Trí tuệ nhân tạo dành một chương cho việc phát triển hạ tầng và bảo đảm chủ quyền AI quốc gia. Trong đó, các tổ chức, cá nhân nghiên cứu, phát triển và làm chủ công nghệ trí tuệ nhân tạo cốt lõi "được hưởng chính sách ưu đãi và hỗ trợ đặc thù theo quy định của pháp luật".
Để phát triển hệ sinh thái AI trong nước, luật nhấn mạnh tổ chức, cá nhân hoạt động trong lĩnh vực sẽ "được hưởng ưu đãi và hỗ trợ cao nhất" theo quy định pháp luật. Họ cũng được tạo điều kiện tiếp cận hạ tầng, dữ liệu và môi trường thử nghiệm phục vụ nghiên cứu, sản xuất và thương mại hóa sản phẩm, dịch vụ AI. Doanh nghiệp nhỏ và vừa được hưởng hỗ trợ về chi phí, đào tạo và kết nối thị trường phục vụ phát triển sản phẩm, dịch vụ trí tuệ nhân tạo. Các sản phẩm, dịch vụ trí tuệ nhân tạo trong nước cũng được nhà nước ưu tiên sử dụng, theo quy định của pháp luật về đấu thầu.
Nhà nước sẽ thúc đẩy nghiên cứu, phát triển, hoàn thiện và ứng dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo trong nước, đồng thời hỗ trợ tổ chức, cá nhân phát triển mô hình, thuật toán, phần mềm, phần cứng và công nghệ nền tảng. Các giải pháp tiết kiệm tài nguyên, dễ triển khai và phù hợp điều kiện Việt Nam sẽ được khuyến khích. Việc này được khẳng định nhằm phát triển năng lực nội sinh quốc gia và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo về trí tuệ nhân tạo; tăng cường hợp tác công tư để làm chủ công nghệ.
Camera AI theo dõi giao thông tại Hà Nội. Ảnh: Phạm Chiểu
Tích hợp nội dung cơ bản về AI từ giáo dục phổ thông
Để phát triển nguồn nhân lực, luật quy định Nhà nước phát triển nguồn nhân lực trí tuệ nhân tạo theo hướng liên thông giữa các cấp học và trình độ đào tạo, bảo đảm hình thành đội ngũ nhân lực chất lượng cao phục vụ nghiên cứu, phát triển, ứng dụng và quản lý trí tuệ nhân tạo.
Một trong những điều được nêu trong luật là tích hợp nội dung cơ bản về trí tuệ nhân tạo, tư duy tính toán, kỹ năng số và đạo đức công nghệ vào chương trình bắt buộc.
Các cơ sở giáo dục nghề nghiệp và giáo dục đại học được khuyến khích xây dựng chương trình đào tạo về trí tuệ nhân tạo, khoa học dữ liệu và các chuyên ngành liên quan; khuyến khích hợp tác với doanh nghiệp, viện nghiên cứu và tổ chức quốc tế trong đào tạo, thực tập, nghiên cứu và chuyển giao công nghệ.
Lưu Quý
