Thông điệp được Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng đưa ra tại buổi làm việc với Viện Triết học, thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, chiều 6/1. Trong hơn ba giờ làm việc, ông cùng lãnh đạo một số đơn vị trong Bộ dành phần lớn thời gian để nghe chia sẻ, giải đáp thắc mắc cũng như gỡ khó cho một số vấn đề trong hoạt động nghiên cứu triết học nói riêng, khoa học xã hội nói chung tại Việt Nam.
Buổi làm việc của Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng với Viện Triết học, tháng 1/2026. Ảnh: TTTT
Theo Bộ trưởng, Việt Nam đang bước vào một kỷ nguyên chuyển đổi sâu sắc, với đặc trưng là AI, dữ liệu. Tuy nhiên, đây không chỉ là câu chuyện của công nghệ, mà là câu chuyện về con người, giá trị và về ý nghĩa của sự phát triển, tức vấn đề triết học. Đặt ra những câu hỏi như trong xã hội số, giá trị và phẩm giá con người phải được bảo vệ thế nào; mâu thuẫn giữa giá trị của dữ liệu và quyền riêng tư sẽ giải quyết ra sao... Bộ trưởng cho rằng đây là vấn đề cần có sự tham gia của triết học.
"Do vậy, Viện Triết học có thể đi đầu nghiên cứu về triết học AI, triết học dữ liệu, triết học xã hội số, cũng như triết học về quyền lực và quản trị trong thời đại số. Đây là những việc chưa ai làm", ông nói.
Triết học dẫn đường trong kỷ nguyên AI
Một trong những luận điểm xuyên suốt của Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng là triết học cần chuyển vai trò trong giai đoạn mới. Thay vì chỉ nghiên cứu, lý giải thế giới, theo ông, triết học phải tham gia kiến tạo tương lai cho Việt Nam. Mỗi quốc gia muốn phát triển bền vững đều cần một con đường. Công nghệ có thể giúp đi nhanh, nhưng không thể tự xác định hướng đi. Con đường đó phải được định hình trên nền tảng tư tưởng đúng, đủ sâu và đủ dài hạn.
"Nếu khoa học trả lời câu hỏi 'chúng ta có thể làm gì', thì triết học giúp trả lời câu hỏi lớn hơn là 'chúng ta nên làm gì'", ông nhìn nhận.
Từ góc nhìn đó, Bộ trưởng cho rằng kỷ nguyên AI đang đặt ra những câu hỏi triết học căn bản chưa từng có tiền lệ, chẳng hạn AI có làm thay đổi bản chất con người và lao động hay không. Đây là những câu hỏi chưa có lời giải, nhưng nếu không đặt ra từ sớm, xã hội sẽ bị cuốn theo công nghệ mà thiếu điểm tựa tư tưởng.
Bên cạnh đó là vấn đề đạo đức AI. Theo Bộ trưởng, Việt Nam không thể chỉ sao chép các bộ nguyên tắc đạo đức AI của thế giới, mà cần suy nghĩ nghiêm túc về những giá trị riêng. Với ông, đây chính là không gian mà triết học Việt Nam cần bước vào, nếu muốn đóng góp thực chất cho sự phát triển của đất nước trong thời đại số. Nhắc đến rủi ro nếu công nghệ như AI phát triển nhanh, ông cho rằng nếu nhân loại không quản trị công nghệ bằng nền tảng triết học đủ vững, những hệ quả tiêu cực có thể vượt ngoài khả năng kiểm soát. Vì vậy, triết học không phải là yếu tố đi sau để giải thích, mà cần đi trước để định hướng.
Từ các vấn đề của AI và dữ liệu, Bộ trưởng đặt ra một yêu cầu rộng hơn: triết học cần tham gia trực tiếp vào hoạch định chính sách. Ông cho rằng từ trước đến nay, triết học ít được nhìn nhận như một nền tảng cho chính sách công, trong khi thực tế, những gì mang tính dài hạn đều cần đến triết học. Chính sách có thể linh hoạt trong ngắn hạn, nhưng muốn bền vững trong 10-20 năm, phải đứng trên một nền tảng tư tưởng đúng.
"Định nghĩa đúng vấn đề là bước tiên quyết trước khi đi tìm giải pháp", Bộ trưởng nói, cho rằng nhà triết học chính là người có khả năng định nghĩa vấn đề đúng nhất. Từ đó, ông gợi mở Viện Triết học không chỉ dừng ở nghiên cứu hàn lâm, mà cần tham gia thiết kế chính sách dài hạn, xây dựng các tài liệu nền tảng về triết lý phát triển, tương tự những "sách trắng" cho các vấn đề chiến lược của đất nước.
Ở tầng sâu hơn, Bộ trưởng đặt ra bài toán xây dựng hệ giá trị Việt Nam trong thế kỷ 21. Theo ông, Việt Nam cần trả lời được những câu hỏi căn bản: đất nước phát triển bằng nội lực nào, đi lên bằng con đường nào và có gì khác biệt trong một thế giới toàn cầu hóa và số hóa. Theo ông, đây là nhiệm vụ mà triết học Việt Nam hoàn toàn có thể đảm đương.
Tăng cường vai trò của Viện Triết học
Theo báo cáo của Viện Triết học, giai đoạn 2021-2025, Viện duy trì vai trò là cơ quan nghiên cứu đầu ngành về triết học tại Việt Nam, với hoạt động nghiên cứu cơ bản tương đối ổn định. Viện đã triển khai nhiều nhiệm vụ cấp Nhà nước, đề tài từ quỹ Nafosted, đề tài cấp Bộ và hàng chục đề tài cơ sở, góp phần duy trì mạch nghiên cứu lý luận liên tục.
Năng lực công bố khoa học từng bước được cải thiện, đặc biệt năm 2025 ghi nhận số lượng bài báo quốc tế tăng cao nhất trong 5 năm, cùng hàng trăm bài công bố trong nước và hàng chục đầu sách được xuất bản. Viện cũng tham gia tư vấn, đóng góp ý kiến cho một số nhiệm vụ lý luận, tổng kết lớn của Trung ương và Viện Hàn lâm, đồng thời duy trì xuất bản Tạp chí Triết học định kỳ bằng tiếng Việt và tiếng Anh. Thông qua các hội thảo khoa học và hợp tác quốc tế, Viện từng bước mở rộng trao đổi học thuật, góp phần giữ vai trò hạt nhân của nghiên cứu triết học ở Việt Nam.
Ghi nhận các ý kiến từ người làm nghiên cứu khoa học, đặc biệt trong một lĩnh vực đặc thù, tập trung vào nghiên cứu cơ bản như Triết học, Bộ trưởng đánh giá việc nghiên cứu triết học tại Việt Nam phần lớn là nghiên cứu cơ bản, là lĩnh vực trước đây vốn chưa thu hút được nhiều đầu tư. Ông cũng nhìn nhận việc phân bổ kinh phí còn chưa tương xứng so với tầm quan trọng của ngành.
Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng chia sẻ tại Viện Triết học, chiều 6/1. Ảnh: TTTT
Nhắc đến Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, dù đã có những cơ chế hỗ trợ cho người làm nghiên cứu cơ bản tại Việt Nam, Bộ trưởng cũng thẳng thắn nhìn nhận lĩnh vực khoa học xã hội có thiệt thòi hơn so với khoa học tự nhiên. Ông đề nghị các đơn vị liên quan cần mở rộng ngân sách cho Viện Triết học.
Nhìn nhận tầm quan trọng của dữ liệu trong nghiên cứu, Bộ trưởng cũng đề nghị Viện cần có cơ chế chia sẻ dữ liệu với các Bộ, ngành. Đồng thời, Viện có thể mở rộng phạm vi hoạt động về điều tra xã hội, coi đây là nhiệm vụ trọng tâm, nhằm phục vụ cho các nghiên cứu của quốc gia, hoạch định chính sách, đánh giá chính sách.
Trong phần kết luận, Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng nhấn mạnh một quốc gia chỉ có thể phát triển bền vững khi có nền tảng tư tưởng rõ ràng, từ đó đề nghị Viện xây dựng triết lý cho tương lai Việt Nam trong thời đại AI, chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và trước những biến đổi chưa từng có của thế giới hiện đại.
"Đất nước đang cần các nhà triết học hơn bao giờ hết, để chung tay xây dựng con đường và tương lai của Việt Nam", ông nói.
Phần chia sẻ của Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng nhận được nhiều tràng pháo tay từ khán phòng. GS.TS Lê Văn Lợi, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, gọi đây là buổi làm việc nhiều cảm xúc, tiếp thêm niềm tin cho cán bộ khoa học tại Viện.
Lưu Quý
