Kim sách Khâm ban đồng bài của vua Lê Thánh Tông còn được gọi là Cầu Không từ ký. Hồi tháng 2, sách được công nhận là bảo vật quốc gia đợt mới nhất. Theo tài liệu của Cục Di sản Văn hóa, bảo vật do vua Lê Thánh Tông cho đúc, khắc và hoàn thành vào ngày 6/3, năm thứ ba niên hiệu Hồng Đức (1472). Trải qua 554 năm, kim sách gần như nguyên vẹn. Trên hai lá đồng có bốn lỗ tròn để ghép lại với nhau, song các khuy tròn đã bị mất.
Bảo vật có hai tờ, bốn trang, được đúc bằng chất liệu đồng đỏ, kích thước bằng nhau, dài 45 cm, rộng 18,5 cm, dày 0,5 cm. Trong sách có 528 chữ, gồm 526 chữ Hán, còn lại là chữ Nôm. Hai trang bên trong có 19 dòng, dòng ít nhất gồm một chữ, nhiều là 37 chữ. Qua thời gian, hiện vật đã ngả màu rêu xám, nhưng các dòng chữ Hán trên bốn trang vẫn đẹp, sắc nét.
Trang 1 và 4 của sách đồng, phần viền được khắc nổi hoa văn hình kỷ hà và hoa văn mây tản ở bốn góc. Ảnh: Bảo tàng tỉnh Ninh Bình
Ở trang đầu có bốn chữ Hán ''Khâm ban đồng bài'' (Sách đồng vua ban). Hai trang tiếp theo là bài chính văn Cầu Không từ ký (bài ký đền Cầu Không). Trang cuối khắc dòng niên đại theo một hàng dọc từ trên xuống: Hồng Đức tam niên, tam nguyệt, sơ lục nhật, dịch nghĩa là ngày mùng 6 tháng 3 năm Hồng Đức thứ ba (1472).
Nội dung sách cho biết vào thế kỷ 15, vua Lê Thánh Tông thân chinh cầm đại quân đi chinh phạt Chiêm Thành. Khi thuyền đến cửa sông Long Xuyên, thuộc huyện Nam Xang (nay là xã Bắc Lý, tỉnh Ninh Bình) thì trời tối nên dừng nghỉ. Đêm đó, vua mơ thấy một vị thần tay cầm cờ vàng, đứng ở hai bên bờ sông xin được theo để hỗ trợ uy vũ cho đến khi sóng yên biển lặng. Tỉnh giấc, vua sai Lại bộ Thượng thư Nguyễn Như Đổ đi xem xét thực hư. Lại bộ Thượng thư tâu rằng qua địa phận Cầu Không thấy có chợ, sông, trên sông có một cây cầu, giữa cầu là đền thiêng treo cờ giấy vàng. Vua trực tiếp đến làm lễ, lấy cờ giấy vàng cắm trên mũi thuyền rồng. Thuyền vượt sông, qua biển như đi vào nơi đất bằng.
Thắng trận trở về, để tạ ơn thần phù hộ đánh giặc, tháng 8 năm Tân Mão 1471, vua chỉ dụ cho lấy gỗ lim ở Hoan Châu đưa về làm cầu, trùng tu lại đền Cầu Không. Hoàng đế cũng cho đúc cuốn sách bằng đồng khắc bài ký để ghi lại chiến tích bình Chiêm, kể sự linh thiêng của đền.
Năm 1952, chiến tranh chống Pháp khốc liệt, đền bị đổ, cùng cuốn sách chìm xuống sông. Một số người dân Cầu Không dành nhiều đêm tìm vớt sách, bảo quản ở nhà. Hiện vật bị lưu lạc trong dân, mãi sau đó mới được đưa về lưu giữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm. Những năm cuối thế kỷ 20, sách đồng được bảo quản tại chùa Văn An.
Nội dung trong sách đồng Khâm ban của vua Lê Thánh Tông. Bảo vật hiện được lưu giữ ở đình Cầu Không, xã Bắc Lý, tỉnh Ninh Bình. Ảnh: Bảo tàng tỉnh Ninh Bình
Hồ sơ của Cục Di sản Văn hóa nhận định bảo vật có nội dung độc đáo, mang giá trị về lịch sử, văn hóa. Đây là cuốn sách đồng cổ có niên đại tuyệt đối sớm trong số những sách đồng được phát hiện trên cả nước. Nội dung bảo vật cho thấy người Việt luôn biết tập trung mọi nguồn lực, sức mạnh của đất nước, kết hợp vương quyền với thần quyền để chiến thắng quân xâm lược.
Sách đồng Khâm ban của vua Lê Thánh Tông chứa đựng nguồn sử liệu quý, không chỉ cho biết quá trình xây dựng, trùng tu Cầu Không mà còn ghi lại chiến tích bình Chiêm của ông cha. Qua đó, người sau có thể tìm hiểu về lịch sử, tôn giáo, tín ngưỡng, địa danh hành chính, điển lệ, nghi thức tế thần, đời sống văn hóa của cư dân thời Lê Sơ thế kỷ 15. Ngoài ra, bảo vật còn là hình mẫu để nghiên cứu, tìm hiểu về chữ viết (Hán, Nôm), nghệ thuật điêu khắc không có niên đại tuyệt đối được tạo tác dưới thời Lê Sơ hiện còn tồn tại ở vùng đất cổ Ninh Bình và trên cả nước.
Phương Linh
