Một buổi chiều cuối năm, bà H., 74 tuổi, đi chợ cách nhà chưa đầy 300 mét. Đó là con đường bà đã đi suốt hơn 30 năm. Thế nhưng hôm ấy, bà đứng lặng giữa ngã tư, không biết mình đang ở đâu, cũng không nhớ vì sao lại ra khỏi nhà. Mãi đến khi hàng xóm nhận ra và đưa về, gia đình mới giật mình: Hóa ra, những lần "quên quên nhớ nhớ" suốt vài năm qua không đơn giản chỉ là dấu hiệu của tuổi già.
Câu chuyện của bà H. không phải là trường hợp hiếm gặp. Trong bối cảnh dân số đang già đi nhanh chóng, sa sút trí tuệ ngày càng trở thành một vấn đề y tế – xã hội đáng lo ngại, nhưng lại thường bị che lấp bởi một quan niệm quen thuộc: "Già rồi thì hay quên là chuyện bình thường". Chính cách nghĩ này khiến nhiều dấu hiệu bệnh lý bị xem nhẹ, cho đến khi mọi thứ đã đi quá xa.
Ông T., 68 tuổi, từng là một người cẩn thận, gọn gàng. Nhưng vài năm gần đây, ông thường xuyên quên tắt bếp, quên cách sử dụng những vật dụng quen thuộc trong nhà. Có lần, ông loay hoay rất lâu với chiếc điều khiển điều hòa - thứ mà trước đây ông vẫn dùng hàng ngày. Gia đình cho rằng đó là biểu hiện "lú lẫn tuổi già", cho đến khi ông bắt đầu lặp đi lặp lại cùng một câu hỏi hàng chục lần trong ngày.
Sa sút trí tuệ: Không đến đột ngột, mà bắt đầu từ những điều rất nhỏ
Chuyện tưởng đùa mà thật: Cứ đến mùa đông là trở thành "vô hình, mất danh tính" - máy chấm công không nhận, cửa nhà cũng không mởĐỌC NGAY
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), hiện có hơn 55 triệu người trên thế giới sống chung với sa sút trí tuệ, và mỗi năm ghi nhận gần 10 triệu ca mới. Đáng chú ý, các nghiên cứu cho thấy tổn thương não bộ có thể bắt đầu âm thầm từ 10–20 năm trước khi bệnh được chẩn đoán chính thức.
Sa sút trí tuệ không chỉ là chuyện quên tên, quên tuổi. Ở giai đoạn sớm, nó thường biểu hiện bằng những thay đổi rất "đời thường": Trí nhớ ngắn hạn suy giảm, rối loạn định hướng, khó diễn đạt lời nói, thay đổi cảm xúc và hành vi. Chính vì quá giống với lão hóa tự nhiên nên bệnh dễ dàng bị bỏ qua.
Các bác sĩ thần kinh cho biết, mất trí nhớ do sa sút trí tuệ khác căn bản với hay quên thông thường. Người bệnh không chỉ quên, mà không thể ghi nhớ thông tin mới, ngay cả khi được nhắc lại nhiều lần. Trí nhớ cũ đôi khi vẫn còn, khiến gia đình càng chủ quan và chậm trễ trong việc thăm khám.
Những dấu hiệu sa sút trí tuệ xuất hiện sớm hơn ta tưởng
Nhiều nghiên cứu quốc tế đã chỉ ra rằng sa sút trí tuệ không bắt đầu từ lúc người bệnh "lú hẳn". Một nghiên cứu dài hạn tại châu Âu cho thấy những người sau này được chẩn đoán Alzheimer thường có rối loạn nhận thức nhẹ, thay đổi hành vi và cảm xúc từ nhiều năm trước.
Một nghiên cứu khác tại Úc phát hiện: sụt cân không rõ nguyên nhân, thay đổi chuyển hóa mỡ máu và giảm khả năng định hướng có thể xuất hiện 5-10 năm trước khi triệu chứng mất trí nhớ rõ ràng. Điều này cho thấy sa sút trí tuệ là một quá trình bệnh lý toàn diện, chứ không chỉ giới hạn ở trí nhớ.
Tại Việt Nam, các chuyên gia lão khoa ước tính có tới 70–75% người mắc sa sút trí tuệ chưa được chẩn đoán, phần lớn do gia đình nhầm lẫn với lão hóa bình thường hoặc e ngại khi đưa người thân đi khám chuyên khoa.
Các chuyên gia cảnh báo, chỉ cần xuất hiện một trong 5 dấu hiệu dưới đây, cũng cần đặc biệt chú ý đến khả năng sa sút trí tuệ.
1. Hay quên bất thường, trí nhớ ngắn hạn suy giảm rõ rệt
Không phải mọi biểu hiện hay quên đều là sa sút trí tuệ, nhưng mất trí nhớ ngắn hạn lặp đi lặp lại là dấu hiệu điển hình ở giai đoạn sớm. Người bệnh thường:
- Quên những việc vừa mới xảy ra vài giờ hoặc vài ngày trước
- Lặp đi lặp lại cùng một câu hỏi hoặc một câu chuyện
- Vừa ăn xong đã hỏi "bao giờ ăn?"
Điều đáng lưu ý là, dù được nhắc lại nhiều lần, họ vẫn không nhớ ra, thậm chí trở nên bối rối, lo lắng hoặc khó chịu. Trong khi đó, người lão hóa bình thường thường có thể nhớ lại sau khi được gợi ý.
2. Dễ lạc đường, rối loạn khả năng định hướng
Một biểu hiện khác thường bị xem nhẹ là suy giảm nhận thức không gian. Người mắc sa sút trí tuệ có thể:
- Đi nhầm phòng ngay trong chính ngôi nhà quen thuộc
- Quên lối đi từ phòng khách sang phòng ngủ
- Ra ngoài quen đường nhưng không nhớ đường về
Đây không phải do mắt kém hay chân tay yếu, mà là do não bộ xử lý thông tin không gian bị tổn thương.
3. Khó khăn trong các sinh hoạt quen thuộc hằng ngày
Người trước đây rất thành thạo việc nhà, bỗng nhiên:
- Không biết dùng nồi cơm điện, bếp gas
- Quên cách bật điều hòa, tivi
- Thậm chí lúng túng khi đánh răng, rửa mặt
Những "khoảng trống kỹ năng" này không xảy ra ngẫu nhiên. Nếu tình trạng xuất hiện thường xuyên và ngày càng rõ rệt, gia đình không nên quy chụp là "già rồi lẫn", mà cần nghĩ đến nguy cơ sa sút trí tuệ.
4. Khó diễn đạt lời nói và khó hiểu người khác
Ngôn ngữ là một trong những chức năng bị ảnh hưởng sớm. Người bệnh có thể:
- Nói ngắc ngứ, khó tìm từ phù hợp
- Câu nói rời rạc, thiếu mạch lạc
- Lặp đi lặp lại cùng một ý
- Không hiểu những câu nói đơn giản dù thính lực vẫn bình thường
Ví dụ, khi được thông báo "ngày mai đi khám", họ có thể tỏ ra ngơ ngác, hỏi lại nhiều lần hoặc phản ứng không phù hợp với nội dung câu nói.
5. Tính cách và cảm xúc thay đổi rõ rệt
Không ít trường hợp, thay đổi cảm xúc và tính cách còn xuất hiện trước cả suy giảm trí nhớ. Người bệnh có thể:
- Dễ cáu gắt, nóng nảy hơn trước
- Lo âu, nghi ngờ người thân
- Buồn bã, sợ bị bỏ rơi, hay khóc vô cớ
Những thay đổi này thường bị hiểu nhầm là "tuổi già khó tính", nhưng thực chất có thể là dấu hiệu não bộ đang bị tổn thương ở vùng kiểm soát cảm xúc.
Không chỉ là bệnh của người già, mà là gánh nặng của cả gia đình
Sa sút trí tuệ không chỉ làm mất đi trí nhớ, mà còn dần lấy đi khả năng tự chăm sóc, khả năng giao tiếp và nhân cách quen thuộc của một con người. Người bệnh có thể trở nên cáu gắt, lo âu, nghi ngờ người thân, thậm chí thay đổi hoàn toàn tính cách.
Với gia đình, đó là một hành trình dài đầy mệt mỏi: vừa chăm sóc thể chất, vừa chịu áp lực tinh thần khi chứng kiến người thân "không còn là chính mình". Nhiều người chăm sóc rơi vào trầm cảm, kiệt sức, nhưng ít khi được xã hội nhìn nhận đúng mức.
Phát hiện sớm: Cơ hội hiếm hoi để làm chậm bệnh
Hiện nay, sa sút trí tuệ và Alzheimer chưa có thuốc chữa khỏi hoàn toàn, nhưng các nghiên cứu đều thống nhất rằng phát hiện và can thiệp sớm có thể làm chậm tiến triển bệnh, giúp người bệnh duy trì chất lượng sống lâu hơn.
Các tổ chức y tế khuyến cáo:
Người trên 60 tuổi nên được đánh giá nhận thức định kỳ
Kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ như tăng huyết áp, tiểu đường, béo phì
Duy trì vận động thể chất, hoạt động trí não và kết nối xã hội
Không coi thường những thay đổi nhỏ về trí nhớ, hành vi, cảm xúc
Đã đến lúc thay đổi cách nhìn về "hay quên tuổi già"
Trong một xã hội đang bước nhanh vào giai đoạn già hóa, sa sút trí tuệ không còn là vấn đề cá nhân, mà là bài toán y tế - xã hội cần được nhìn nhận nghiêm túc. Việc tiếp tục coi "hay quên" là điều hiển nhiên của tuổi già chỉ khiến hàng trăm nghìn người cao tuổi mất đi cơ hội được chẩn đoán và chăm sóc sớm.
Trí nhớ không biến mất trong một ngày. Nó rơi rụng từng chút một và chính sự thờ ơ của chúng ta mới là điều khiến căn bệnh này tiến xa hơn.
