Vì sao đến thế kỷ 21 người Nhật vẫn dùng cửa giấy?

Trong nhịp sống hối hả của một cường quốc công nghệ hàng đầu thế giới, hình ảnh những cánh cửa trượt bằng giấy (Shoji) vẫn hiện diện bình thản trong các ngôi nhà Nhật Bản như minh chứng cho sự kết nối bền chặt giữa truyền thống và hiện đại.

Đối với người lạ, loại cửa làm từ khung gỗ và những tờ giấy mỏng manh dường như là lựa chọn phi lý trong thế giới của kính cường lực và thép không gỉ. Tuy nhiên, đằng sau lớp giấy trắng tinh khôi ấy là cả một triết lý sống, một sự hiểu biết sâu sắc về thiên nhiên và những giải pháp kiến trúc thông minh mà người Nhật Bản đã đúc kết qua hàng thế kỷ.

Cửa giấy là nét văn hóa độc đáo tại Nhật Bản. (Ảnh: Varity Design)

Lịch sử cửa giấy tại Nhật Bản

Vào thời kỳ thời kỳ Heian (794–1185) tại Nhật Bản, nhà ở của tầng lớp quý tộc bắt đầu xây những căn phòng rộng cực xa hoa nên yêu cầu các loại vách ngăn để tạo không gian riêng tư. Những tấm vách kín, nặng, thường vẽ tranh trang trí được gọi là Fusuma, trong khi những tấm khung gỗ căng giấy mỏng dễ di chuyển được gọi là Akari-shoji (cửa giấy ánh sáng). Đây chính là nguồn gốc của cửa giấy hiện đại.

Đến thời kỳ Kamakura và Muromachi (thế kỷ 12–16), việc sản xuất giấy thủ công (Washi) phát triển mạnh mẽ giúp giấy trở nên bền hơn, trắng hơn và có khả năng khuếch tán ánh sáng tốt hơn. Người Nhật nhận ra rằng Shoji không chỉ ngăn cách không gian mà còn cho phép ánh sáng tự nhiên dịu nhẹ tràn vào phòng, tạo ra bầu không khí tĩnh lặng, phù hợp với tinh thần Thiền tông và Trà đạo đang thịnh vượng lúc bấy giờ.

Cửa và vách ngăn giấy được giới quý tộc Nhật Bản yêu thích. (Ảnh: Harashobo)

Trong thời kỳ Edo (1603–1868), cửa giấy không còn là đặc quyền của quý tộc hay võ sĩ mà bắt đầu xuất hiện trong nhà của tầng lớp thương nhân và dân chúng. Kỹ thuật mộc phát triển cho phép các nghệ nhân tạo ra những mẫu nan gỗ (Kumiko) cực kỳ tinh xảo với các họa tiết hình học phức tạp.

Nhiều biến thể độc đáo cũng ra đời trong giai đoạn này, tiêu biểu là Yukimi-shoji (cửa giấy ngắm tuyết). Loại cửa này có một phần kính ở phía dưới và một tấm trượt bằng giấy ở trên, cho phép chủ nhà có thể trượt tấm giấy lên để ngắm nhìn cảnh tuyết rơi trong vườn mà vẫn giữ ấm được cho căn phòng.

Sau thời kỳ Minh Trị, khi kiến trúc phương Tây du nhập với kính và tường gạch, cửa giấy vẫn giữ vững vị thế trong các căn phòng truyền thống vì lý do khí hậu. Ngày nay, dù nhiều ngôi nhà hiện đại sử dụng vật liệu mới như khung nhôm hoặc giấy sợi thủy tinh để tăng độ bền và khả năng chống cháy, nhưng nguyên lý cốt lõi của Shoji là sự giao thoa giữa bóng tối và ánh sáng.

Cửa giấy trở nên phổ biến nhờ vẻ đẹp tinh tế. (Ảnh: Fuku-e)

Vì sao đến nay người Nhật vẫn dùng cửa giấy?

Cửa giấy không chỉ đơn thuần là một vật dụng ngăn cách không gian, mà còn là linh hồn của kiến trúc Washitsu (phòng kiểu Nhật). Trong thế kỷ 21, người Nhật Bản vẫn giữ lại cửa giấy bởi vì cấu trúc, công năng và những giá trị tinh thần mang lại cho người sử dụng là quá tuyệt vời.

Điều phối ánh sáng tự nhiên

Lý do khiến cửa giấy Shoji không bao giờ lỗi thời chính là khả năng xử lý ánh sáng độc nhất vô nhị. Khác với cửa kính vốn phản chiếu ánh sáng mạnh hoặc cho phép ánh nắng gắt chiếu trực tiếp vào phòng, giấy Washi có tác dụng khuếch tán ánh sáng.

Ánh nắng đi qua lớp giấy được lọc sạch những tia gắt, trở nên dịu nhẹ và bao phủ đều khắp không gian. Điều này tạo ra một bầu không khí tĩnh lặng, mờ ảo, giúp con người cảm thấy thư thái và giảm bớt căng thẳng.

Cửa giấy đem lại nguồn sáng tự nhiên, nhẹ nhàng, chống nóng cho căn phòng. (Ảnh: Nippon)

Sự khuếch tán này không chỉ giúp bảo vệ nội thất khỏi tác hại của tia UV mà còn mang lại cảm giác ấm áp vào mùa đông và mát mẻ vào mùa hè. Ánh sáng xuyên qua cửa giấy không làm chói mắt, tạo điều kiện lý tưởng cho việc đọc sách, thiền định hoặc đơn giản là nghỉ ngơi sau một ngày làm việc mệt mỏi.

Điều hòa không khí

Nhật Bản là quốc gia có khí hậu nóng ẩm đặc trưng, đặc biệt là vào mùa hè. Trong điều kiện này, phòng kín mít bằng bê tông và kính dễ dẫn đến tình trạng bí bách và ẩm mốc.

Giấy Washi, với cấu trúc sợi tự nhiên, sở hữu những lỗ li ti cho phép không khí lưu thông một cách âm thầm. Nó hoạt động như "lá phổi" cho ngôi nhà, giúp điều hòa độ ẩm trong phòng bằng cách hấp thụ hơi ẩm khi trời quá nồm và nhả lại khi không khí khô hanh.

Chiếu tatami kết hợp với cửa giấy giúp ngôi nhà của người Nhật luôn khô ráo. (Ảnh: JPobs)

Chính khả năng "thở" này giúp những ngôi nhà gỗ truyền thống của Nhật Bản luôn giữ được sự khô ráo và thoáng đãng. Việc sử dụng cửa giấy giúp người Nhật giảm bớt sự phụ thuộc vào các thiết bị điện tử như máy hút ẩm hay điều hòa không khí ở cường độ cao. Đây là một ví dụ điển hình về tư duy kiến trúc bền vững, nơi các vật liệu tự nhiên được tận dụng tối đa để giải quyết những thách thức của môi trường mà không gây hại đến hệ sinh thái.

Tối ưu hóa không gian

Một đặc điểm khác biệt hoàn toàn của cửa Shoji so với cửa cánh phương Tây chính là cơ chế trượt ngang. Trong những ngôi nhà Nhật Bản vốn thường có diện tích khiêm tốn, việc tiết kiệm từng centimet vuông là điều tối quan trọng.

Cửa trượt không chiếm diện tích khi mở, cho phép gia chủ tận dụng tối đa không gian xung quanh lối đi. Hơn thế nữa, các tấm cửa giấy thường được thiết kế để có thể tháo rời một cách dễ dàng.

Căn phòng dễ dàng được chia nhỏ thành nhiều phần khi dùng cửa giấy. (Ảnh: Haiku)

Sự linh hoạt này cho phép một ngôi nhà có thể thay đổi cấu trúc chỉ trong vài phút. Khi cần không gian riêng tư, các tấm Shoji được đóng lại để tạo thành các phòng nhỏ độc lập. Khi có tiệc hoặc cần không gian rộng lớn, chúng có thể được trượt vào sát tường hoặc dỡ bỏ hoàn toàn để kết nối các phòng thành một sảnh lớn.

Thẩm mỹ tối giản

Shoji là biểu tượng hoàn hảo cho phong cách kiến trúc tối giản (Minimalism) mà người Nhật hằng theo đuổi. Những khung gỗ được chia ô cân đối, kết hợp với lớp giấy trắng mịn tạo nên một vẻ đẹp tinh tế, thanh lịch nhưng không phô trương.

Cửa giấy không tạo ra một ranh giới cứng nhắc giữa con người và thế giới bên ngoài. Khi ngồi trong một căn phòng có cửa giấy, bạn vẫn có thể cảm nhận được sự chuyển động của thiên nhiên qua những bóng mờ của cành cây hay tiếng chim hót vang vọng qua lớp giấy mỏng.

Vẻ đẹp của cửa giấy còn nằm ở sự thay đổi theo thời gian và mùa vụ. Vào mùa hè, cửa giấy tạo cảm giác thanh mát; vào mùa đông, khi tuyết rơi bên ngoài, ánh sáng phản chiếu từ tuyết qua cửa giấy lại mang đến một sắc thái trắng trong trẻo khác lạ. Đối với người Nhật, ngôi nhà không phải là một pháo đài tách biệt khỏi thế giới, mà là một phần của tự nhiên.

Thẩm mỹ tối giản và tinh thần vô thường của người Nhật Bản được thể hiện qua những chiếc cửa giấy. (Ảnh: Maigomika)

Triết lý về sự vô thường

Nhiều người thắc mắc tại sao người Nhật lại dùng một loại cửa dễ hỏng, dễ rách và đòi hỏi phải thay giấy định kỳ. Câu trả lời nằm ở triết lý "Wabi-sabi" – sự trân trọng vẻ đẹp của những điều không hoàn hảo và không vĩnh cửu.

Việc dán lại giấy cho cửa Shoji vào dịp cuối năm (Osoji) không chỉ là công việc dọn dẹp nhà cửa, mà còn là một nghi thức tinh thần để làm mới không gian sống và tâm hồn. Nó nhắc nhở con người về sự vô thường của cuộc đời và giá trị của sự chăm sóc, tỉ mỉ.

Ngày nay, để thích nghi với cuộc sống hiện đại, người Nhật đã cải tiến cửa giấy bằng cách sử dụng các loại giấy trộn sợi hóa học hoặc nhựa acrylic để tăng độ bền, chống thấm nước và chống cháy, nhưng vẫn giữ nguyên các nghi thức truyền thống.

Sự tồn tại bền bỉ của cửa giấy Shoji chính là lời khẳng định rằng, những giá trị nhân văn và thẩm mỹ cốt lõi sẽ luôn có chỗ đứng, bất chấp sự thay đổi nhanh chóng của công nghệ và vật liệu.