Căng thẳng tại Trung Đông đang khiến thị trường năng lượng toàn cầu phản ứng mạnh hơn nhiều đợt leo thang giữa Israel và Iran năm ngoái. Trước bối cảnh đó, giá xăng dầu tại Việt Nam - quốc gia phụ thuộc một phần vào nguồn nhập khẩu - cũng được điều hành khác trước. Tần suất điều chỉnh giá dày hơn, quỹ bình ổn được xả mạnh trở lại và nhiều công cụ chính sách được kết hợp nhằm ứng phó với biến động năng lượng toàn cầu.
Bảng niêm yết giá xăng dầu tại một điểm bán lẻ, ngày 7/3. Ảnh: Giang Huy
Giá liên tục điều chỉnh với tần suất dày đặc
Khi giá thế giới biến động liên tục, với việc ban hành Nghị quyết 36, Chính phủ cho phép cơ quan quản lý điều hành giá xăng dầu linh hoạt hơn, không nhất thiết phải chờ đủ chu kỳ 7 ngày. Tức là, ngay khi giá cơ sở tăng từ 7% trở lên so với kỳ công bố liền kề trước, liên bộ Công Thương có thể điều hành giá ngay hôm sau.
So với giai đoạn chiến sự Nga - Ukraine bùng phát 4 năm trước, cách điều hành này được đánh giá linh hoạt hơn với kỳ điều chỉnh rút ngắn, và tần suất dày hơn. Từ khi xảy ra xung đột ngày 28/2, cơ quan điều hành 6 lần chỉnh giá, trong đó có 4 lần liên tiếp trong 4 ngày.
Ở cuộc khủng hoảng trước, khi cuộc chiến Nga - Ukraine nổ ra, trong khoảng 4 tháng, giá xăng chỉ trải qua 11 kỳ điều chỉnh trước khi lập đỉnh 32.870 đồng mỗi lít vào 21/6/2022.
Theo ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương), nhờ cơ chế điều hành linh hoạt cùng với việc chi sử dụng Quỹ bình ổn, giá dần ổn định.
"Cơ chế này giúp giá trong nước bám sát diễn biến của thị trường thế giới, đồng thời tạo động lực để doanh nghiệp chủ động nhập khẩu nguồn hàng, giảm tâm lý hoang mang, tích trữ của người dân", ông Linh nói.
Song thị trường trong nước có thời điểm vẫn chậm hơn một nhịp so với giá thế giới.Chẳng hạn, ngày 10/3, giá dầu thế giới quay đầu giảm sau khi tăng mạnh trước đó. Tuy nhiên, tại kỳ điều hành trong nước ngay sau đó, giá xăng vẫn tăng do cách tính giá cơ sở dựa trên bình quân giá của những ngày trước - thời điểm quốc tế đang tăng mạnh. 11/3, khi giá dầu thế giới phục hồi, giá xăng dầu trong nước lại được điều chỉnh giảm.
Ông Trần Hữu Linh nhìn nhận hoạt động nhập khẩu xăng dầu luôn có "độ trễ nhất định". Việc điều hành vẫn phải dựa trên giá cơ sở của những ngày liền kề trước đó chu kỳ tính toán.
"Nếu những ngày trước giá thế giới ở mức cao thì giá trong nước tại thời điểm điều hành vẫn có thể cao hơn. Ngược lại, khi giá thế giới giảm, người dân cũng sẽ được hưởng lợi từ xu hướng giảm này trong các ngày tiếp theo", ông nói.
Xả mạnh quỹ bình ổn sau hơn 2 năm 'đóng băng'
Công cụ quỹ bình ổn cũng được sử dụng trở lại sau khi "đóng băng" từ 2023. Chỉ trong nửa tháng từ khi biến động Trung Đông xảy ra, liên Bộ Tài chính - Công Thương cho xả quỹ 5 lần. Theo ước tính của VnExpress, sau 5 lần xả, quỹ chi khoảng 1.500 tỷ đồng. Theo công bố của hai ông lớn Petrolimex và PVOIL, đến 12/3, họ đã chi quỹ gần 631,2 tỷ đồng.
Mức xả quỹ mạnh hơn nhiều so với giai đoạn 2022. Trong thời điểm khủng hoảng Nga - Ukraine, quỹ bình ổn liên tục được trích lập, cũng như xả quỹ nhưng mức sử dụng mạnh nhất của chỉ khoảng 1.000-1.500 đồng một lít. Thậm chí, khi giá xăng lập đỉnh ngày 21/6/2022, quỹ chỉ hỗ trợ 400 đồng với dầu diesel và 300 đồng với dầu hỏa.
Nguyên nhân là khi đó, quỹ bình ổn xăng dầu tại phần lớn doanh nghiệp đầu mối chính đều âm. Chẳng hạn, PVOIL đến 13/6 âm hơn 1.032 tỷ đồng; Petrolimex âm 49 tỷ đồng... Lần này, trước khi được kích hoạt trở lại, quỹ vẫn còn khoảng 5.600 tỷ đồng, tạo dư địa lớn hơn để hỗ trợ bình ổn thị trường.
Kết hợp nhiều công cụ để ổn định thị trường
Cơ chế điều chỉnh giá và thuế quan được sử dụng linh hoạt, song giá xăng dầu thế giới dự báo tiếp tục diễn biến phức tạp. Chủ tịch Hiệp hội xăng dầu Việt Nam (Vinpa) Bùi Ngọc Bảo phân tích, doanh nghiệp Việt Nam nhập khẩu từ Singapore, Hàn Quốc hay các thị trường khác nhưng nguồn gốc dầu thô vẫn chủ yếu đến từ các trung tâm cung cấp lớn, đặc biệt là khu vực Trung Đông. Khu vực này hiện cung cấp hơn 20% nguồn dầu cho toàn cầu và tới khoảng 80% nhu cầu của châu Á, do đó, nếu nguồn cung tại đây biến động, thị trường các khu vực khác cũng chịu tác động dây chuyền.
Trong khi đó, quỹ bình ổn giá chỉ có thể hỗ trợ bình ổn trong khoảng 15 ngày nếu tiếp tục duy trì mức chi như hiện nay (4.000 đồng với xăng, dầu hỏa, mazut và 5.000 với diesel), theo Cục trưởng Quản lý và Phát triển thị trường trong nước.
Vì vậy, các phương án bố trí nguồn dự phòng, đề xuất giảm thuế bảo vệ môi trường nhằm bổ sung thêm công cụ tài khóa để bình ổn thị trường đã được liên Bộ Công Thương - Tài chính tính đến. Việc đưa thuế bảo vệ môi trường về 0 đồng sẽ giúp giá xăng giảm tương ứng 1.000-2.000 đồng mỗi lít.
Bên cạnh đó, Chính phủ cũng kết hợp nhiều công cụ chính sách khác để mở rộng nguồn nhập khẩu. Trong đó, thuế nhập khẩu ưu đãi (MFN) với xăng và một số nguyên liệu phối trộn đã được giảm về 0%, giúp doanh nghiệp đầu mối có thêm động lực tiềm kiếm nhà cung cấp từ các thị trường chưa có hiệp định thương mại tự do với Việt Nam.
Theo số liệu của Cục Hải quan, năm ngoái Việt Nam nhập khẩu khoảng 9,9 triệu tấn xăng dầu thành phẩm các loại, với kim ngạch hơn 6,8 tỷ USD. Trong đó, diesel chiếm tỷ trọng lớn nhất (3,3 tỷ USD), xăng khoảng 1,6 tỷ USD, nhiên liệu bay (1,5 tỷ USD), và dầu mazut (0,4 tỷ USD). Nguồn nhập lớn nhất chủ yếu đến từ Hàn Quốc, Singapore, Trung Quốc, Malaysia.
Trước đây, phần lớn lượng xăng dầu nhập khẩu của Việt Nam từ các nước ASEAN vì thuế nhập khẩu ưu đãi bằng 0%, trong khi nhập từ các khu vực khác phải chịu thuế cao hơn. Chủ tịch Hiệp hội xăng dầu Việt Nam (Vinpa) Bùi Ngọc Bảo cho rằng nếu Chính phủ điều chỉnh thuế nhập khẩu từ các khu vực ngoài ASEAN sẽ giúp doanh nghiệp có thêm cơ hội tìm kiếm nguồn hàng từ Mỹ, một số nước châu Phi hoặc châu Âu.
Ngoài ra, cơ chế điều hành giá đã linh hoạt hơn nhưng cũng đang được cân nhắc điều chỉnh. Đại diện Bộ Công Thương cho biết cơ quan này dự kiến trình Chính phủ sửa đổi Nghị quyết 36 để sát hơn với diễn biến hiện tại. Trước đó, tại dự thảo sửa đổi nghị định kinh doanh xăng dầu, cơ quan quản lý đang xem xét mở rộng quyền chủ động cho doanh nghiệp trong việc điều chỉnh giá. Điều này có thể giúp giá xăng dầu trong nước phản ứng linh hoạt hơn.
Phương Dung
