Hôm thứ ba (24/3), các thành viên Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc đã đàm phán các nghị quyết nhằm bảo vệ hoạt động hàng hải tại eo biển Hormuz. Một số quốc gia như Bahrain thậm chí ủng hộ lập trường cứng rắn, cho phép sử dụng "mọi biện pháp cần thiết", nghĩa là không loại trừ vũ lực.
Động thái diễn ra khi tuyến vận tải qua đây gần như bị gián đoạn từ 28/2, khi Iran chặn phần lớn tàu qua Hormuz, sau các cuộc không kích của Mỹ và Israel. Đến hôm 24/3, Tehran thông báo Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc và Tổ chức Hàng hải Quốc tế rằng "các tàu không thù địch" có thể đi qua eo biển nếu phối hợp với chính quyền Iran. Họ cũng đang cân nhắc thu phí tàu muốn đi qua đây.
Nghiên cứu của Cục Dự trữ liên bang Mỹ chi nhánh Dallas (Fed Dallas) chỉ ra việc đóng cửa eo biển Hormuz lần này khác biệt so với các đợt thiếu hụt nguồn cung dầu trước đây. Ví dụ, năm 1973 và 1990, chỉ hơn 6% nguồn cung dầu toàn cầu bị loại khỏi thị trường. Vào năm 1979 và 1980, mức độ còn ít hơn, chỉ 4%.
"Ngày nay, chúng ta đang lo ngại về sự thiếu hụt gần 20%, khiến sự kiện địa chính trị này lớn hơn từ ba đến năm lần", nhóm chuyên gia Fed Dallas nhận định.
Sản lượng dầu và sản phẩm liên quan (nghìn thùng/ngày) của các nước đi qua eo biển Hormuz giai đoạn 21/2 đến 19/3. Đồ họa: Reuters
Fed Dallas cho rằng gần như chắc chắn eo biển còn bị phong tỏa trong quý II, đẩy giá dầu WTI trung bình lên 98 USD mỗi thùng và làm giảm tăng trưởng GDP thực toàn cầu khoảng 0,72 điểm phần trăm so với kịch bản thông thường (không gián đoạn), rồi giảm nhanh chỉ còn 0,16 điểm phần trăm vào quý IV.
Trường hợp eo Hormuz đóng hai và ba quý sẽ lần lượt khiến giá dầu WTI tăng lên 115 USD và 132 USD mỗi thùng, nghĩa là giá dầu Brent còn cao hơn. Khi ấy, tác động tiêu cực đến tăng trưởng sẽ kéo dài đến cuối năm 2026. Trong đó, gián đoạn kéo dài 3 quý dự kiến khiến tốc độ tăng trưởng GDP toàn cầu quý IV giảm khoảng 1,3 điểm phần trăm so với kịch bản cơ sở.
Ngoài ra, có những yếu tố khác chưa tính đến cũng có thể khiến giá dầu tăng, dẫn đến tiêu cực cho tăng trưởng. Chẳng hạn, sự gián đoạn trên thị trường tàu chở dầu, chi phí bảo hiểm tàu tăng cao, hoặc sự thay đổi trong kỳ vọng của thị trường về thời gian eo biển Hormuz bị đóng.
Hơn 30 quốc gia bao gồm Mỹ thuộc Cơ quan Năng lượng Quốc tế, đã cho xả kho dự trữ dầu khẩn cấp. Nhưng phương án này không giải quyết được thiếu hụt, theo ông Sheikh Nawaf al-Sabah, CEO Tập đoàn Dầu khí Kuwait (KPC).
Ông chỉ ra 3 triệu thùng dầu bơm thêm mỗi ngày không đủ bù đắp cho thiếu hụt sản lượng ở Iraq, chưa nói đến Arab Saudi và UAE. "Chi phí của cuộc chiến này không chỉ giới hạn trong phạm vi Vùng Vịnh. Chúng lan rộng ra toàn bộ chuỗi cung ứng.", ông al-Sabah, khẳng định.
Về lý thuyết, còn một số phương án khác để bù đắp dòng dầu thiếu hụt. Ví dụ Arab Saudi có thể chuyển dầu qua đường ống sang Biển Đỏ, nhưng đối mặt rủi ro an ninh và hạn chế vận chuyển qua Bab el-Mandeb Strait hoặc kênh đào Suez. Hay UAE sử dụng đường ống dẫn ra cảng Fujairah nhưng tuyến này cũng từng bị tấn công. Hoặc Trung Quốc, Ấn Độ đàm phán với Iran để duy trì dòng dầu.
Tàu chở dầu và tàu hàng ở eo biển Hormuz hôm 11/3. Ảnh: AP
Kịch bản "đẹp" là khôi phục vận tải qua eo Hormuz. Tuy nhiên, bảo vệ tàu hàng đi qua đây là bài toán khó với phương Tây. Phỏng vấn 19 chuyên gia an ninh và hàng hải, Reuters nhận được loạt thách thức mà Mỹ và các đồng minh phải đối mặt.
Kinh nghiệm từ Biển Đỏ là "bài học" nhãn tiền. Chương trình bảo vệ vận tải ở Biển Đỏ khỏi Houthi được Mỹ khởi động từ tháng 12/2023, sau đó các nước châu Âu cũng triển khai chiến dịch riêng. Tổng cộng, phương Tây đã bắn hạ hàng trăm máy bay không người lái và tên lửa của Houthi.
Tuy nhiên, họ cũng phải tiêu tốn hơn một tỷ USD vũ khí và bị lực lượng này đánh chìm bốn tàu trong giai đoạn 2024-2025. Hiện nay, các hãng tàu phần lớn tránh tuyến đường qua Biển Đỏ - từng chiếm 12% thương mại toàn cầu và chuyển sang hành trình dài hơn vòng qua Mũi Hảo Vọng.
"Đó là thắng lợi về mặt chiến thuật và tác chiến, nhưng chỉ hòa về chiến lược, nếu không muốn nói là thất bại", nhà phân tích hải quân Joshua Tallis nhận định.
Sản lượng vận tải (triệu tấn) qua kênh đào Suez và eo Bab el-Mandeb tại Biển Đỏ từ tháng 11/2023 - thời điểm Houthi bắt đầu tấn công. Đồ họa: Reuters
Trong khi đó, vấn đề tại eo biển Hormuz còn phức tạp hơn nhiều. "Việc bảo vệ các đoàn tàu tại eo biển Hormuz khó hơn đáng kể so với Biển Đỏ", Chuẩn đô đốc nghỉ hưu Mark Montgomery nói. Ông từng tham gia hộ tống tàu dầu của Mỹ qua eo biển này trong chiến tranh Iran - Iraq năm 1988.
Vùng nguy hiểm quanh eo biển Hormuz rộng gấp tới 5 lần khu vực tấn công của Houthi quanh eo Bab el-Mandeb dẫn vào Biển Đỏ. Không giống Houthi, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) là quân đội chuyên nghiệp, có nhà máy sản xuất vũ khí riêng và tài chính dồi dào.
Theo một số chuyên gia, hộ tống các tàu hàng qua eo biển sẽ đòi hỏi tới hàng chục tàu chiến lớn như tàu khu trục, được hỗ trợ bởi máy bay phản lực, máy bay không người lái và trực thăng để bù đắp cho những hạn chế do thiếu không gian cơ động.
Việc yểm trợ trên không rất quan trọng, nhằm bảo vệ chống lại các máy bay không người lái, tàu có người lái hoặc không người lái chở chất nổ có thể trà trộn. "Một tàu khu trục có thể đánh chặn tên lửa nhưng không thể đồng thời rà phá thủy lôi, chống lại các tàu không người lái từ nhiều hướng và xử lý sự gián đoạn GPS", các nhà phân tích tại hãng môi giới tàu biển SSY, nhận định.
Các xuồng IRGC di chuyển quanh một tàu chở dầu trong cuộc diễn tập trên eo biển Hormuz ngày 17/2. Ảnh: AFP
Ở một số khu vực, bờ biển rất gần tàu thuyền, đến mức drone của IRGC có thể tấn công theo bầy chỉ trong 5-10 phút. "Có tên lửa đạn đạo, drone, thủy lôi và ngay cả khi phá hủy ba năng lực đó thì vẫn còn các cuộc tấn công liều chết", Adel Bakawan, Giám đốc Viện Nghiên cứu châu Âu về Trung Đông và Bắc Phi, nói.
Giá xăng tại Mỹ đã lên gần 4 USD một gallon trước thềm bầu cử giữa nhiệm kỳ tháng 11. Tuy nhiên, Tổng thống Trump chưa dứt khoát về mức độ tham gia của Mỹ trong việc bảo vệ các tàu hàng. Ban đầu, ông nói Hải quân Mỹ sẽ hộ tống khi cần, nhưng gần đây cho rằng các quốc gia khác nên dẫn dắt nỗ lực này.
Giới chuyên gia cảnh báo nếu không sớm mở eo Hormuz, thiếu hụt dầu khí sẽ trầm trọng hơn, kéo chi phí năng lượng, thực phẩm và nhiều mặt hàng khác toàn cầu tăng cao. CEO Kuwait Petroleum Sheikh Nawaf Saud Al-Sabah thừa nhận "không có sự thay thế nào" cho tuyến đường biển đi qua Hormuz.
Phiên An (theo Reuters, CNBC, Fed Dallas)
