Tổng thống Mỹ Donald Trump hôm 12/2 thông báo hủy kết luận khoa học rằng "khí thải nhà kính gây nguy hiểm cho con người", vốn là nền tảng khoa học cốt lõi từ thời Obama, làm cơ sở cho phần lớn luật môi trường của Mỹ.
Tổng thống Donald Trump tại Nhà Trắng, ngày 12/2. Ảnh: Reuters
Kết luận khoa học này được Mỹ thông qua vào năm 2009, đã mở đường để Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ (EPA) đưa ra các hành động hạn chế phát thải khí CO2, methane và 4 loại khí thải nhà kính khác từ phương tiện giao thông, nhà máy điện và các ngành công nghiệp theo khuôn khổ Đạo luật Không khí Sạch năm 1963.
Các chuyên gia dự báo quyết định này của ông Trump sẽ gây ra nhiều tác động về môi trường và kinh tế, và nhiều khả năng sẽ bị các nhóm môi trường khởi kiện ra tòa, châm ngòi cho trận chiến pháp lý phức tạp và lâu dài.
Ít rào cản về phát thải khí nhà kính
Hệ quả rõ ràng nhất của thay đổi pháp lý này là ngành công nghiệp phát thải khí nhà kính, đặc biệt là các nhà sản xuất xe hơi, sẽ ít chịu ràng buộc pháp lý hơn.
Kết luận khoa học năm 2009 là kết quả từ một báo cáo lớn của EPA, xác định 6 loại khí nhà kính, bao gồm CO2 và methane, gây nguy hiểm cho các thế hệ hiện tại và tương lai. Khí nhà kính giữ lại nhiệt trong khí quyển, làm tăng nhiệt độ toàn cầu.
EPA đưa ra báo cáo này sau phán quyết năm 2007 của Tòa án Tối cao Mỹ rằng cơ quan này có trách nhiệm quản lý khí nhà kính theo Đạo luật Không khí Sạch, đồng thời coi các khí này là chất gây ô nhiễm không khí. Phán quyết nói trên có tác động đáng kể. Lượng phát thải khí nhà kính ở Mỹ đạt đỉnh vào cuối những năm 2000 và giảm đều đặn những năm qua.
Khi kết luận khoa học trên bị hủy, phần lớn nền tảng pháp lý hạn chế các ngành công nghiệp Mỹ phát thải khí nhà kính cũng giảm đi.
Quỹ Bảo vệ Môi trường (Environmental Defense Fund) ước tính sẽ có thêm 7,5-18 tỷ tấn khí nhà kính, gấp 3 lần lượng phát thải hàng năm hiện nay, bị thải ra môi trường đến 2055. Hậu quả này sẽ đi kèm với thiệt hại sức khỏe và môi trường lên tới hàng nghìn tỷ USD.
Ôtô rẻ hơn tại Mỹ, nhưng khó xuất khẩu
Ôtô tại bãi đỗ trên Cảng Richmond, vịnh San Francisco, California, ngày 8/6/2023. Ảnh: Reuters
Chính quyền Trump cho rằng việc hủy kết luận trên sẽ mang lại lợi ích kinh tế, đặc biệt là đối với giá thành xe hơi, giúp các nhà sản xuất ôtô giảm chi phí khoảng 2.400 USD cho mỗi chiếc xe.
Chính phủ Mỹ từ năm 2009 đã ban hành các chính sách nhằm thúc đẩy hiệu suất tiết kiệm nhiên liệu và tăng số lượng xe điện lưu thông trên đường. Một chính sách then chốt được đưa ra dưới thời Tổng thống Joe Biden là Đạo luật Giảm Lạm phát, khuyến khích sở hữu xe điện và các dự án năng lượng tái tạo.
Tuy nhiên, kể từ khi ông Trump trở lại Nhà Trắng, loạt chính sách như vậy đã bị hủy bỏ. Quyết định hủy kết luận khoa học của ông Trump đã nhận được sự hoan nghênh của một số doanh nghiệp trong ngành ôtô.
Hãng Ford chia sẻ với CNBC rằng điều này sẽ giúp giải quyết "sự mất cân bằng giữa các tiêu chuẩn khí thải hiện tại và lựa chọn của khách hàng", trong khi hiệp hội Liên minh Đổi mới Ôtô (Alliance for Automotive Innovation) cho biết động thái này sẽ giúp "khắc phục một số quy định về khí thải phi thực tế được ban hành dưới thời chính quyền tiền nhiệm".
Tuy nhiên, việc các hãng ôtô sẽ thay đổi sản xuất phát thải đến mức nào là dấu hỏi, khi các mục tiêu khí hậu vẫn được áp dụng ở nhiều thị trường quốc tế.
Thực tế, chính quyền Trump đã nới các tiêu chuẩn tiết kiệm nhiên liệu. Tuy nhiên, Michael Gerrard, chuyên gia luật khí hậu từ Đại học Columbia, nhận định quy định mới thực sự đẩy các nhà sản xuất ôtô Mỹ vào thế khó, bởi khách hàng các nước khác sẽ không muốn mua xe Mỹ.
Bùng nổ các vụ kiện
Tổng thống Donald Trump và Giám đốc EPA Lee Zeldin tại sự kiện công bố hủy kết luận "khí nhà kính gây hại" tại Nhà Trắng, ngày 12/2. Ảnh: Reuters
Năm 2011, phán quyết của Tòa án Tối cao Mỹ đã trao quyền quản lý phát thải khí nhà kính cho EPA, tước quyền này khỏi hệ thống tòa án.
Khi kết luận khoa học "khí thải nhà kính gây nguy hiểm cho con người" bị bãi bỏ, các chuyên gia pháp lý dự đoán phán quyết này sẽ bị đảo ngược, dẫn đến sự gia tăng của các vụ kiện "gây phiền toái công cộng" (public nuisance) tại nhiều tòa án. "Gây phiền toái công cộng" được định nghĩa là bất cứ điều gì cản trở quyền lợi của công chúng, nhưng trong các vụ án môi trường, nó thường chỉ những hành vi xâm phạm đến sức khỏe và an toàn của cộng đồng.
Trước phán quyết năm 2011, nhiều bang ở Mỹ đã khởi kiện các tập đoàn bị cáo buộc gây ô nhiễm để đòi bồi thường. Do đó, các công ty Mỹ có thể một lần nữa phải đối mặt với hành động pháp lý tương tự. "Đây có thể là một trường hợp kinh điển khác khi hành động của chính quyền Trump quay lại phản tác dụng", Robert Percival, giáo sư luật môi trường tại Đại học Maryland, nhận xét.
Sức khỏe cộng đồng
Khi tuyên bố hủy kết luận khoa học "khí thải nhà kính gây nguy hiểm cho con người", EPA khẳng định việc duy trì các tiêu chuẩn phát thải khí nhà kính không phải là yêu cầu bắt buộc để hoàn thành "sứ mệnh cốt lõi là bảo vệ sức khỏe con người và môi trường".
Tuy nhiên, các nhà khoa học liên tục khẳng định rằng các chất gây ô nhiễm, bao gồm cả khí nhà kính, có thể gây ra các vấn đề về sức khỏe và tử vong sớm. Quỹ Bảo vệ Môi trường ước tính lượng phát thải gia tăng đến năm 2055 có thể gây ra 15.400-58.000 ca tử vong sớm.
Thêm vào đó, hàng chục nghìn lượt bệnh nhân phải nhập viện và hàng chục triệu cơn hen suyễn có thể xảy ra trong cùng thời gian trên.
Tụt hậu trong cuộc đua năng lượng tái tạo toàn cầu
Trong khi Nhà Trắng nhấn mạnh khả năng tiết kiệm chi phí cho ngành công nghiệp ôtô nhờ gỡ bỏ hạn chế khí nhà kính, quyết định của ông Trump lại làm dấy lên câu hỏi về việc Mỹ sẽ làm thế nào để duy trì vị thế trong cuộc đua năng lượng tái tạo toàn cầu.
Chính quyền Biden từng thúc đẩy các chính sách khuyến khích phát triển công nghệ năng lượng tái tạo trong nước, với hy vọng Mỹ duy trì vị thế cạnh tranh.
"Trong khi Mỹ rút lui khỏi các tiêu chuẩn về phương tiện xanh, phần còn lại của thế giới đang tăng tốc, và các nhà sản xuất ôtô Mỹ đang bị tụt lại phía sau", bà Margo T Oge, cựu lãnh đạo EPA, đánh giá. Bà chỉ ra sự gia tăng mạnh mẽ thị phần của xe điện do các công ty EU và Trung Quốc sản xuất trong vài năm qua.
"Nếu Mỹ từ bỏ các tiêu chuẩn của mình, chúng ta không cứu được ngành công nghiệp ôtô, mà đang bỏ rơi nó trên một hòn đảo của công nghệ lỗi thời", bà Oge nói trên Forbes.
Đây cũng là quan điểm của cựu Ngoại trưởng Mỹ John Kerry. "Trung Quốc hiện đang sản xuất nhiều năng lượng gió, năng lượng mặt trời hơn tất cả phần còn lại của thế giới cộng lại", ông nói. Người Trung Quốc không phải bỗng dưng quyết định thay đổi toàn bộ nền kinh tế để đáp ứng tiêu chuẩn mới này. Ông nhấn mạnh quyết định trên được dẫn dắt bởi mong muốn bầu không khí sạch của người dân.
Giảm thiểu tuân thủ với ngành công nghiệp
Bất chấp lập luận cho rằng Mỹ có thể đánh mất vị thế trong đổi mới năng lượng tái tạo, chính quyền Trump chỉ ra gánh nặng kinh tế do các quy định về khí thải tạo ra.
Giám đốc EPA Lee Zeldin mô tả việc hủy kết luận khoa học trên là "hành động bãi bỏ quy định lớn nhất trong lịch sử Mỹ", cho biết hành động này đang "tiết kiệm cho người nộp thuế Mỹ hơn 1.300 tỷ USD".
Diana Furchtgott-Roth, người từng làm việc tại Bộ Giao thông Vận tải trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump, cho rằng các quy định về khí thải đã khiến giá cả tăng cao và dẫn đến tình trạng các hoạt động sản xuất rời bỏ đất nước, chuyển sang những khu vực như Trung Quốc.
"Việc giảm phát thải bằng cách ngừng sản xuất tại Mỹ rồi chuyển sang Trung Quốc hay Ấn Độ - những nơi ô nhiễm hơn - là vô nghĩa. Điều này hoàn toàn không giúp giảm lượng khí thải toàn cầu", bà nói.
Tuy nhiên, ông Kerry, người từng là đặc phái viên về khí hậu của Mỹ, cho rằng quyết định bãi bỏ quy định trên sẽ gây ra thiệt hại khổng lồ cho con người và tài sản trên toàn thế giới, do biến đổi khí hậu đang khiến các hình thái thời tiết cực đoan trở nên thường xuyên và khốc liệt hơn.
"Điều đó sẽ khiến chúng ta phải trả giá bằng sinh mạng, sức khỏe và vô số tiền thuế của người dân", ông Kerry nói.
Bảo Bảo (theo BBC, CNBC, Forbes)
