Sau giai đoạn bùng nổ 2018-2022, nhu cầu tuyển dụng IT năm 2023 sụt giảm mạnh. Trên nhiều nền tảng, số tin tuyển dụng giảm gần một nửa, các vị trí "fresher" và "junior" (dưới hai năm kinh nghiệm) hẹp lại rõ rệt.
Dù nhu cầu đã phục hồi phần nào trong hai năm qua, giới chuyên gia nhận định thị trường khó quay lại thời hoàng kim. Cửa xin việc của sinh viên mới ra trường đang hẹp hơn, nhất là nhóm chỉ biết code đơn thuần.
"Đó là lý do đại học phải thay đổi chương trình đào tạo để phù hợp với thực tiễn", PGS. TS Hà Minh Hoàng, Trưởng khoa Khoa học dữ liệu và Trí tuệ nhân tạo, Đại học Kinh tế Quốc dân, nói.
Ưu tiên của nhiều trường hiện là xây dựng nền tảng cốt lõi cho sinh viên.
Theo ông Hoàng, thay vì dạy sinh viên cách dùng công cụ như những "thợ học việc", chương trình tập trung 20% thời lượng cho tư duy logic và Toán học ứng dụng, cùng 30% kiến thức nền tảng kinh tế, quản trị. Ông Hoàng lý giải bản chất của AI là Toán học, sinh viên hiểu hàm tối ưu, đạo hàm hay ma trận sẽ biết cách tinh chỉnh (fine-tune) và sửa lỗi khi AI sai.
"Chúng tôi đang cố gắng dạy sinh viên cách tư duy logic như một nhà Toán học và giải quyết vấn đề như một chuyên gia kinh tế", ông Hoàng nói. "Công nghệ có thể lỗi thời sau một đêm, nhưng tư duy logic và khả năng thấu hiểu bản chất vấn đề là 'tấm vé thông hành' giúp sinh viên thích nghi với mọi biến động của thị trường".
Tương tự, tại Trường Đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội, TS Bùi Trung Ninh cho biết trường đã điều chỉnh chương trình theo chuẩn ABET (Hội đồng kiểm định chương trình đào tạo kỹ thuật - công nghệ của Mỹ), đối sánh với các đại học hàng đầu thế giới. Trong đó, trường chú trọng kiến thức nền tảng Toán, Lý và tư duy tính toán.
"Chỉ khi nắm chắc nền tảng cốt lõi, sinh viên mới có thể đi xa và bền vững trong công việc", ông Ninh nói.
Song song, nhiều trường cập nhật và bổ sung môn mới nhằm thích ứng với sự bùng nổ AI.
PGS. TS Nguyễn Văn Vũ, Phó trưởng khoa Công nghệ thông tin, trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia TP HCM, cho biết trường đã đưa thêm nhiều môn liên quan tư duy tính toán, hệ thống, giải quyết vấn đề (Computational Thinking) ngay từ những năm đầu.
Cũng ở đại học này, trường Công nghệ Thông tin cập nhật và tích hợp các môn học liên quan lĩnh vực công nghệ mới như Trí tuệ nhân tạo, Khoa học dữ liệu, An toàn thông tin vào nhiều ngành học, theo PGS TS Nguyễn Tấn Trần Minh Khang, Phó hiệu trưởng phụ trách.
Đồng thời, chương trình có định hướng nghề nghiệp rõ ràng, tăng cường các học phần liên ngành, để sinh viên có thể ứng dụng IT vào nhiều lĩnh vực như tài chính, y tế, nông nghiệp...
Quan sát ở nhiều trường, TS Trịnh Thanh Bình, Trưởng khoa Hệ thống thông tin, Trường Công nghệ thông tin, Đại học Phenikaa, nhìn nhận thay đổi rõ nhất là tích hợp AI vào nhiều học phần, từ lập trình, kiểm thử đến làm dự án. Sinh viên vừa học chuyên môn, vừa được yêu cầu sử dụng AI như công cụ và phải giải thích, kiểm chứng kết quả.
Để chương trình sát thực tiễn hơn, các đại học còn tăng tỷ trọng học phần theo dự án, gắn với bài toán thực tế hoặc doanh nghiệp, theo ông Bình.
Ông Hà Minh Hoàng chung nhận định. Như tại Đại học Kinh tế Quốc dân, tỷ lệ học phần thực hành và làm dự án chuyên ngành ở mức 60-70%.
Còn ông Khang cho biết trường Công nghệ Thông tin chuyển mạnh sang mô hình học tập dựa trên dự án (project-based learning), tăng cường các học phần thực hành, đồ án và bài toán thực tế với sự tham gia của doanh nghiệp.
Để làm được điều này, các trường kết nối, mời doanh nghiệp góp ý, xây dựng chương trình và tham gia vào quá trình giảng dạy. Ví dụ, trường ông Khang hợp tác cùng đào tạo một học phần lập trình game với Tập đoàn VNG. Các trường như trường Đại học Công nghệ, Bách khoa Hà Nội, Công nghiệp Hà Nội cũng có chương trình tương tự.
Ông Khang cho biết trường còn cùng doanh nghiệp mở phòng thí nghiệm, từ đó sinh viên tiếp cận với công nghệ, dữ liệu và bài toán thực tế từ doanh nghiệp, góp phần thu hẹp khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu của thị trường.
Ngoài ra, việc phát triển năng lực toàn diện cho sinh viên được chú trọng hơn. Tại trường Đại học Công nghệ Thông tin, sinh viên được hướng dẫn phát triển khả năng tư duy phản biện, kỹ năng làm việc nhóm, giao tiếp, khả năng tự học và thích ứng nhanh với sự thay đổi của công nghệ.
"Đây là những năng lực cốt lõi mà doanh nghiệp đánh giá cao trong bối cảnh chuyển đổi số", ông Khang nói.
Ông Phan Mạnh Dần, Giám đốc nhân sự cấp cao tại Rikkeisoft, đánh giá cao các hướng đi này. Ông nhấn mạnh trường đại học cần tiếp tục đào tạo nền tảng cốt lõi cho sinh viên, thay vì chỉ dạy kỹ năng, công cụ - những thứ thay đổi nhanh.
Sinh viên trường Đại học Công nghệ Thông tin, Đại học Quốc gia TP HCM, trong một học phần lập trình game tại doanh nghiệp. Ảnh: UIT
Về phía sinh viên, các nhà trường và doanh nghiệp cho rằng cần nâng cao tinh thần tự học.
Ông Hà Minh Hoàng nhấn mạnh ba trụ cột của một cử nhân xuất sắc, gồm: làm chủ và khai thác AI; khả năng giải quyết vấn đề liên ngành; tư duy thuật toán và nền tảng Toán học vững chắc.
Các kỹ năng "đặc quyền con người" như xây dựng mối quan hệ, làm việc nhóm, lãnh đạo và trí tuệ cảm xúc sẽ là những yếu tố giúp tạo khác biệt trong bối cảnh AI ngày càng phát triển.
"Sinh viên cần liên tục tự học và tái đào tạo, trang bị hiểu biết về đạo đức AI, ngoại ngữ và tư duy toàn cầu để thích nghi với sự biến đổi nhanh của ngành công nghệ", ông Hoàng nhìn nhận.
"Nếu học lớt phớt, chắc chắn các em sẽ bị thay thế", ông Bùi Trung Ninh nói thêm.
Dương Tâm - Hằng Lệ
