Dòng phim ngắn mô-típ “tổng tài" , ngoại tình, đánh ghen… với nhiều tình tiết phi lý, phản cảm được sản xuất ngày càng nhiều, thu hút hàng triệu lượt xem.
Điểm chung dễ nhận thấy là những nội dung càng gây tranh cãi, càng kích thích bình luận trái chiều thì càng dễ lan truyền. Chính lượng tương tác này khiến thuật toán của nền tảng nhận diện đây là nội dung thu hút từ đó tiếp tục đẩy mạnh phân phối.
Tổng tài, đánh ghen, ngoại tình,... là những chủ đề ăn khách của thể loại phim ngắn, siêu ngắn trên mạng xã hội. (Ảnh minh hoạ)
Thuật toán nền tảng âm thầm 'tiếp tay'?
Chia sẻ với PV Báo Điện tử VTC News, PGS.TS Nguyễn Vũ Thăng Long, Phó chủ nhiệm bộ môn Truyền thông chuyên nghiệp, Đại học RMIT Việt Nam cho rằng việc ngập tràn phim ngắn độc hại không chỉ là sự trùng hợp, mà là kết quả tất yếu của cách thiết kế thuật toán ưu tiên Retention (Duy trì người dùng) và Engagement (Tỷ lệ tương tác) trong nền kinh tế chú ý (Attention Economy) xoay quanh cách mạng xã hội vận hành.
"Khi người xem dừng lại lâu hơn ở một cảnh đánh ghen hay tổng tài, thuật toán ghi nhận đó là nội dung có giá trị để giữ chân bạn mà không quan tâm nội dung đó là tích cực hay độc hại. Từ đó, tiếp tục đẩy nội dung tương tự tới bạn và nhiều người hơn.
Do đó, khi bạn lỡ xem một clip drama, thuật toán sẽ liên tục gợi ý những nội dung tương tự, khiến bạn ngập ngụa trong môi trường thông tin tiêu cực mà không có lối thoát", PGS.TS Nguyễn Vũ Thăng Long phân tích.
chuyengia2.pngPGS.TS Nguyễn Vũ Thăng Long, Phó chủ nhiệm bộ môn Truyền thông chuyên nghiệp, Đại học RMIT Việt Nam.
Chuyên gia cho rằng các nhà sáng tạo nội dung khi họ thấy view là thước đo duy nhất của thành công và tiền bạc thì họ sẵn sàng làm nội dung phù hợp để chiều lòng thuật toán. Khi người sáng tạo nội dung nhận ra rằng "drama càng lớn thì tiếp xúc càng cao", họ có động lực để sản xuất ngày càng nhiều nội dung cực đoan.
Do đó, thuật toán đang vô tình trở thành "người tiếp tay" cho việc bình thường hóa cái xấu bằng cách biến sự độc hại thành món hàng bán chạy nhất.
Đồng quan điểm, chuyên gia truyền thông Nguyễn Triệu thanh Tâm cho biết sẽ những nội dung gây sốc, kịch tính, nhiều phản bội, tranh giành, lăng mạ tức là làm người xem bị cuốn vào cảm xúc mạnh, thường có lợi thế rất lớn trong cơ chế thuật toán.
Vì vậy, có thể nói đây là hệ quả của hệ sinh thái tối ưu cho sự chú ý, chứ không tối ưu cho giá trị tinh thần hay chất lượng văn hóa. Điều đáng lo là người dùng rất dễ bị cuốn vào một vòng lặp mà chính họ không nhận ra.
Khi đã xem hoặc dừng lại lâu hơn với một vài nội dung kiểu này, hệ thống sẽ hiểu rằng đó là thứ họ quan tâm và tiếp tục đẩy đến ngày càng nhiều phiên bản tương tự. Sau một thời gian, người xem có thể có cảm giác mạng xã hội “toàn là” những câu chuyện ngoại tình, trả thù, thao túng cảm xúc, trong khi thực ra đó là đường hầm nhận thức do thuật toán tạo ra. Nguy hiểm hơn, vòng lặp này không chỉ làm thay đổi thứ ta xem, mà còn thay đổi ngưỡng cảm xúc của ta.
Người xem dần quen với cường độ kịch tính cao, và những nội dung tử tế, chậm hơn, nhiều chiều hơn bắt đầu bị cảm nhận là nhạt. Đó là lúc thuật toán không còn chỉ phân phối nội dung, mà đang âm thầm định hình khẩu vị cảm xúc của công chúng.
Trách nhiệm không thuộc về một phía
Theo các chuyên gia, việc kiểm soát dòng nội dung này cần nhìn nhận ở nhiều tầng trách nhiệm. Trước hết là các nền tảng mạng xã hội là đơn vị thiết kế cơ chế phân phối, đặt ra tiêu chuẩn hiển thị và quyết định loại nội dung nào được ưu tiên hiển thị. Nếu nền tảng chỉ quan tâm đến thời gian xem mà không quan tâm đến tác động xã hội, thì nội dung độc hại gần như chắc chắn sẽ có đất sống
Bên cạnh đó, nhà sáng tạo nội dung cũng phải chịu trách nhiệm về mặt đạo đức nghề nghiệp, khi lựa chọn khai thác những yếu tố tiêu cực để đổi lấy lượt xem.
Theo các chuyên gia, việc kiểm soát dòng nội dung này cần nhìn nhận ở nhiều tầng trách nhiệm.
Người dùng cũng có vai trò nhất định, nhưng theo chuyên gia, đó là trách nhiệm về khả năng chọn lọc thông tin, chứ không nên trở thành “bên gánh lỗi chính” trong khi hệ thống được thiết kế để giữ họ ở lại bằng phản ứng bản năng.
"Nếu muốn kiểm soát dòng nội dung này thực chất, cần bắt đầu từ nền tảng, đi cùng với trách nhiệm sáng tạo của người làm nội dung và khả năng tự vệ truyền thông của người dùng. Chỉ khi cả ba tầng này cùng thay đổi, vòng lặp nội dung độc hại mới có thể được nới lỏng”, chuyên gia nhấn mạnh.
Nội dung lành mạnh có thể cạnh tranh?
Một vấn đề đặt ra là: liệu nội dung tích cực có đủ sức cạnh tranh với các phim ngắn, siêu ngắn về tổng tài, đánh ghen, ngoại tình,... Theo chuyên gia Nguyễn Triệu Thanh Tâm, điều quan trọng là thay đổi cách tiếp cận với đối tượng khán giả. Người xem không quay lại vì một nội dung “đúng”, họ quay lại vì một nội dung khiến họ thấy mình trong đó.
chuyengia.pngChuyên gia truyền thông Nguyễn Triệu Thanh Tâm.
Theo chuyên gia, nội dung lành mạnh vẫn cần xung đột, cảm xúc và chiều sâu, nhưng không khai thác phần tăm tối để gây sốc, mà dẫn dắt người xem đến những giá trị tích cực hơn.
“Một câu chuyện chữa lành vẫn có thể hấp dẫn nếu chạm đúng vào cảm xúc cô đơn, bất an. Một câu chuyện tình yêu tử tế vẫn cuốn hút nếu phản ánh được sự khó khăn trong việc tin tưởng và gắn bó.
Khán giả, nhất là người trẻ, không chỉ cần được kích thích, họ còn cần được gọi tên những điều rất thật trong đời sống mà nhiều khi chính họ không diễn đạt được. Khi nội dung làm được điều đó, nó tạo ra sự gắn bó dài hơn nhiều so với những cú sốc cảm xúc ngắn hạn” , chuyên gia Nguyễn Triệu Thanh Tâm nói.
Ở cấp độ rộng hơn, để nội dung lành mạnh phát triển, cần thay đổi cách toàn bộ hệ sinh thái từ nền tảng, nhãn hàng đến công chúng đánh giá giá trị sản phẩm.
Nếu thị trường chỉ “thưởng” cho lượt xem nhanh và tranh cãi mạnh, drama độc hại sẽ luôn chiếm ưu thế. Nếu hệ sinh thái bắt đầu ghi nhận những nội dung tạo đối thoại, nuôi dưỡng cảm xúc lành mạnh và để lại giá trị sau khi xem, thì thị trường sẽ dần dịch chuyển. Cuối cùng, điều cạnh tranh được với drama độc hại không phải là sự “đúng đắn”, mà là những câu chuyện đủ hay, đủ thật và đủ hiểu con người.
