Mai Tuyết Hoa và con trai thể hiện bài ''Tránh xa tệ nạn''. Video: Phương Linh
Tác phẩm Tránh xa tệ nạn do nhạc sĩ Nguyễn Quang Long sáng tác, là lời nhắc nhở của người mẹ để con tỉnh táo trước những cám dỗ. Bài hát được xây dựng như cuộc đối thoại giữa hai mẹ con, trong đó nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa hát xẩm còn Nam Khánh nói đáp lại những câu hỏi của mẹ, đồng thời bè ở đoạn cuối.
Nhạc sĩ Nguyễn Quang Long sử dụng xẩm tàu điện ở phần đầu và câu kết, làm nổi bật những lo lắng của người mẹ. Trong đoạn cao trào, âm nhạc được chuyển sang điệu Sai, mục đích ''trừ tà'' ma túy.
Trước lời gợi ý của nhạc sĩ về việc kết hợp giữa hai mẹ con, nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa cho biết ban đầu khá băn khoăn, lo rằng Nam Khánh sẽ gặp khó khăn khi hát xẩm. Tuy nhiên vào phòng thu, chị bất ngờ vì con trai thể hiện đúng màu sắc của người trẻ mà vẫn giữ tinh thần của loại hình nghệ thuật truyền thống. ''Nghe lại bản thu, Nam Khánh cũng cảm thấy hào hứng'', chị nói.
Mai Tuyết Hoa và con trai trong buổi ra mắt album ở Hà Nội, hôm 3/2. Nam Khánh hiện là sinh viên năm thứ 5, chuyên ngành sáo trúc tại Khoa Nhạc cụ truyền thống, Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam. Ảnh: Hòa Nguyễn
Album Xẩm trong cõi đời gồm chín tác phẩm, trong đó bài xẩm cổ Dạt nước cánh bèo do Mai Tuyết Hoa chọn, mang ý nghĩa kết nối, như một lời tri ân đến người thầy lớn - cố nghệ nhân hát xẩm Hà Thị Cầu. Dự án còn giới thiệu hai bài xẩm cổ Vợ chồng cờ bạc, Một quan là sáu trăm đồng, từng được Mai Tuyết Hoa cùng nhiều tên tuổi như Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Minh Khang, nhạc sĩ Thao Giang, Hạnh Nhân, Nghệ sĩ Nhân dân Thanh Ngoan... phục hồi.
Mai Tuyết Hoa cho biết chọn đan xen xẩm cổ và xẩm ngày nay, mong muốn khán giả tìm được cảm xúc hướng về nguồn cội, từ đó lan tỏa những giai điệu này trong đời sống đương đại. Trong album, cách hát của chị có sự thay đổi để tạo cảm giác mới mẻ cho người nghe. Chẳng hạn ở bài Một quan là sáu trăm đồng hay bài Tránh xa tệ nạn, chị vẫn hát xẩm tàu điện nhưng với tiết tấu nhanh hơn.
Các ca khúc còn lại của dự án do nhạc sĩ Nguyễn Quang Long sáng tác. Anh cho biết gửi gắm những tác phẩm viết về Hà Nội cho nghệ sĩ, bởi giọng chị ''không có độ thấm, dân gian như người thầy lớn của mình, cũng không có độ thương đến não lòng như các nghệ nhân xẩm trước cách mạng mà như hiện thân của một người hát xẩm của phố phường Hà Nội thời hiện đại''. Mỗi bài anh thực hiện đều mang câu chuyện riêng, đậm tinh thần xẩm truyền thống, đồng thời mang hơi thở mới.
Nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa, 50 tuổi, được coi là truyền nhân xuất sắc của cố nghệ nhân hát xẩm Hà Thị Cầu. Không sinh ra trong gia đình có truyền thống nghệ thuật nhưng từ nhỏ, Mai Tuyết Hoa được bố định hướng, sớm gắn bó cây đàn nhị. Tám tuổi, chị thi vào trường Cao đẳng Nghệ thuật Hà Nội, theo học sơ cấp đàn nhị, sau đó là trung cấp. Từ việc bị ''ép học'', chị dần nghiêm túc tập luyện, quyết tâm theo học chuyên ngành đàn nhị, Khoa Nhạc cụ truyền thống tại Nhạc viện Hà Nội (nay là Học viện Âm nhạc quốc gia Việt Nam).
Năm 1996, khi cộng tác Viện Âm nhạc, thuộc Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam, Mai Tuyết Hoa tình cờ nghe được giọng hát của nghệ nhân Hà Thị Cầu trong những băng đĩa cũ. Năm 1998, chị tìm hiểu sâu hơn về xẩm. Năm 2000, chị về Ninh Bình gặp bà Hà Thị Cầu, quyết định ở lại hàng tuần để ngấm từng nhịp phách, lối nhả chữ, cách buông câu của nghệ nhân.
Sau này, Mai Tuyết Hoa tiếp tục tìm đến các cụ Trùm Nguyên, Thân Đức Chinh, nhà nghiên cứu Đặng Hoành Loan, nhạc sĩ Hạnh Nhân, Nghệ sĩ Nhân dân Xuân Hoạch, Nghệ sĩ Ưu tú Văn Ty... để học hỏi. Từ năm 2005, chị cùng nhạc sĩ Nguyễn Quang Long thành lập nhóm Xẩm Hà Thành, mang loại hình nghệ thuật này đến nhiều không gian ở Hà Nội. Hiện chị là Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu bảo tồn và phát huy âm nhạc dân tộc.
Phương Linh
