Năm 2003, tham gia mục “Bạn yêu nhạc bình nhạc” của chương trình ca nhạc theo yêu cầu thính giả (YCTG), bạn Phạm Chư ở Tràng Thành - Diễn Châu - Nghệ An đã viết những dòng cảm nhận về ca khúc “Nguyễn Viết Xuân cả nước yêu thương” của nhạc sĩ Nguyễn Đức Toàn: “Dường như đầu đề của ca khúc Nguyễn Viết Xuân không những được cả nước yêu thương mà còn được cả nước kính trọng. Ở thời kỳ đầu của cuộc kháng chiến chống Mỹ, có không ít người bị ngợp vì những đòn chiến tranh tâm lý tuyên truyền của Mỹ về ‘Không lực Hoa Kỳ’ là bất khả xâm phạm, là thần thánh với những ‘Thần sấm’, ‘Con ma’, với những máy bay tàng hình… Thế nhưng, sau khi tiếng thét ‘Nhằm thẳng quân thù, bắn’ của Nguyễn Viết Xuân vang lên không những đã động viên, cổ vũ, khích lệ đội ngũ của anh mà còn lan truyền ra cả nước. Mọi người coi đó là tấm gương, là chí khí chiến đấu của cả binh chủng Phòng không - Không quân của ta, và từ đó chúng ta đã quyết tâm bắn hạ hàng ngàn máy bay giặc Mỹ, kể cả pháo đài bay B52, đập tan cái gọi là ‘Không lực Hoa Kỳ’ mà Mỹ rất tự hào.
Trong cuộc chiến đấu ác liệt và dai dẳng với đế quốc Mỹ, binh chủng nào cũng có những cống hiến vô cùng quan trọng và oanh liệt, trong đó binh chủng PK-KQ Việt Nam chiếm vai trò chiến lược, buộc Mỹ phải ngồi vào bàn đàm phán Paris một cách nghiêm túc, rồi rút quân khỏi miền Nam Việt Nam, tạo đà cho ta có chiến thắng lẫy lừng mùa xuân 1975 lịch sử.
Cho đến hôm nay, sau hơn nửa thế kỷ, mỗi lần chúng ta kỷ niệm chiến thắng oai hùng, không ai mà không nhắc tới các anh hùng liệt sĩ đã góp phần vào chiến thắng vinh quang đó, trong đó có những người như anh Nguyễn Văn Trỗi, anh Nguyễn Viết Xuân… mà tiếng thét của các anh không bao giờ tắt, bên cạnh giai điệu tha thiết, yêu thương của những bài ca như ‘Nguyễn Viết Xuân cả nước yêu thương’ đã thôi thúc, giục giã biết bao đoàn quân ra trận mang chiến thắng vinh quang trở về”.
Nói về tác giả ca khúc - Nguyễn Đức Toàn là một nhạc sĩ có số lượng tác phẩm khá lớn, nhiều ca khúc của ông được người nghe ưa thích. Ông bắt đầu sáng tác từ năm 1945 và viết rất đều đặn đến những năm cuối đời.
Nhạc sĩ Nguyễn Đức Toàn sinh năm 1929 tại Hà Nội trong một gia đình nghệ sĩ. Bố là họa sĩ, các anh chị em hầu hết làm công tác âm nhạc; năm 1944 ông theo học Trường Cao đẳng Mỹ thuật với niềm say mê ban đầu là hội họa. Tuy nhiên, sinh trưởng trong gia đình như vậy nên đã ảnh hưởng nhiều đến sự phát triển tài năng nghệ thuật âm nhạc của ông. Với cây đàn guitar và con đường tự học, Nguyễn Đức Toàn vào nghề âm nhạc bằng ca khúc đầu tay “Ca ngợi đời sống mới” - ca khúc có sức hấp dẫn và lôi cuốn nhiều người, đã là động lực khuyến khích ông vào con đường âm nhạc, mà tiếp nối là “Tình vệ quốc” (1949); “Quê em” (1948); “Lúa mới” (1953).
Nguyễn Đức Toàn thường không sử dụng nguyên một nét dân ca nào mà thường dựa vào âm điệu rồi xây dựng nên nét nhạc mang âm hưởng dân gian như ở các bài: “Nỗi băn khoăn của chị Lả”; “Bài ca khâu áo gửi người chiến sĩ”…
Từ năm 1955, hàng loạt ca khúc của ông với nhiều đề tài ra đời. Đề tài anh hùng liệt sĩ có các bài: “Biết ơn Võ Thị Sáu”; “Ngô Mây”; “Nguyễn Văn Trỗi anh còn sống mãi”; “Nguyễn Viết Xuân cả nước yêu thương”. Đề tài Tổ quốc và tình yêu có các bài: “Mời anh đến thăm quê tôi”; hợp xướng “Mở đường thắng lợi”… Đề tài người chiến sĩ giải phóng đất nước có: “Bài ca người lái xe”; “Đào công sự”; “Giương cao lá cờ quyết thắng”…
Về ca khúc “Nguyễn Viết Xuân cả nước yêu thương”, nhạc sĩ từng kể: “Mỗi ca khúc của tôi luôn gắn với một kỷ niệm nào đó. Năm 1965, khi giặc Mỹ ném bom bắn phá miền Bắc, tôi cùng nhà thơ Chính Hữu, nhà văn Xuân Thiều và nhạc sĩ Thanh Phúc đi thực tế sáng tác, chúng tôi tới tiểu đoàn nơi Anh hùng Nguyễn Viết Xuân chiến đấu và hy sinh. Đứng trước nấm mộ chưa xanh cỏ của anh được đồng đội chôn cất trên một quả đồi, bên cạnh là trận địa pháo còn ngổn ngang đất đá, những ca từ và giai điệu của ca khúc đã vang lên trong tôi ngay từ thời điểm đó. Những gì tôi muốn yêu, muốn khóc, thương tiếc người anh hùng đã dồn vào giai điệu lời ca. Nguyễn Viết Xuân hy sinh nhưng vẫn rạng rỡ trong khẩu hiệu ‘Nhằm thẳng quân thù mà bắn’”.
Từ năm 1975, bên cạnh những tác phẩm toát lên vẻ đẹp hài hòa kết hợp giữa tính chiến đấu khỏe khoắn và tính trữ tình, dường như đất nước thống nhất đã đem tới nhạc sĩ dòng ca khúc trữ tình mang dáng vẻ mới ở các ca khúc: “Tình em biển cả”; “Chiều trên bến cảng”; “Mùa xuân đất nước”…
Những năm hòa bình lập lại, Nguyễn Đức Toàn theo học các lớp do chuyên gia Trung Quốc, Triều Tiên, Liên Xô hướng dẫn, sau đó đi học ở Nhạc viện Kiev - Liên Xô. Thời gian này ông viết nhiều nhạc không lời, một số tác phẩm đã được xuất bản ở Liên Xô như: sonata cho violin; giao hưởng thơ; ngoài ra ông còn viết nhiều nhạc cho phim như: “Đời hoạt động của Hồ Chủ tịch”; “Dưới cờ quyết thắng”; hay âm nhạc trong các vở kịch: “Bước theo anh”; “Con hươu xanh”; “Hành trình chiến sĩ”… Một đặc điểm dễ thấy trong các sáng tác khí nhạc của ông là tính khái quát cao.
Những năm cuối đời, dường như Nguyễn Đức Toàn trở lại với niềm đam mê thuở ban đầu của mình là hội họa, tuy vậy, người yêu nhạc vẫn đón nhận được từ ông nhiều tác phẩm mới như: “Biển quê”; “Nắng Quy Nhơn”; “Hà Nội trái tim hồng”… và tuyển tập bài hát “Đào công sự” do Nhà xuất bản Văn hóa ấn hành năm 1973 ghi nhận những chặng đường sáng tác âm nhạc của ông đã đóng góp trong sự phát triển của nền âm nhạc Việt Nam: dân tộc - hiện đại.
