Tết Thanh minh của người Tày, Nùng còn gọi là Tết “bươn slam, so slam” (ngày mùng 3 tháng ba âm lịch). Khác với người Kinh dưới xuôi và một số dân tộc khác thường tổ chức tảo mộ theo ngày in trên lịch, bà con dân tộc Tày, Nùng ở các tỉnh Đông Bắc như Cao Bằng, Lạng Sơn, Thái Nguyên lại tổ chức Tết Thanh minh vào đúng ngày mồng 3 tháng ba âm lịch hằng năm.
Ban đầu, chỉ có người Tày, Nùng tổ chức Tết Thanh minh. Sau dần, người Kinh ở dưới xuôi lên sinh sống tại các tỉnh miền núi Đông Bắc, cảm nhận nét đẹp văn hóa của tục lệ này cũng hưởng ứng, tổ chức Tết Thanh minh, đi tảo mộ giống như bà con địa phương.
Trong ngày mùng 2 và mùng 3 tháng 3 âm lịch, các tuyến đường ở Cao Bằng, Lạng Sơn, Bắc Kạn cũ (nay là một phần tỉnh Thái Nguyên) trở nên nhộn nhịp. Người dân từ khắp nơi trở về quê, mang theo lễ vật, chuẩn bị cho ngày tảo mộ truyền thống.
Giữ lệ tảo mộ đúng ngày mùng 3 tháng 3 âm lịch, đồng bào Tày, Nùng coi Tết Thanh minh “bươn slam, so slam” là một trong những dịp quan trọng trong năm.
Sáng ngày 3/3 âm lịch (19/4), ghi nhận tại các xã Ba Bể, Chợ Rã, Đồng Phúc…, mọi người, mọi nhà tấp nập đi tảo mộ, thắp hương cho tiên tổ trên các sườn đồi. Bà con thường đến mộ từ sáng sớm, thắp hương xin phép thần thổ địa rồi phát cỏ, dọn dẹp khu mộ sạch sẽ. Sau đó, mọi người kính cẩn bày cỗ, rót rượu và thắp hương khấn mời tổ tiên.
Trong mâm cỗ cúng ngoài mộ của bà con thường có thịt gà, thịt lợn, cá, hương hoa, quả, bánh kẹo, giấy tiền, rượu và một món không thể thiếu là “khẩu đăm đeng” (xôi nếp đỏ, đen). Đây thực chất là xôi ngũ sắc với các màu đỏ, xanh, tím, vàng, đen… được bày biện rất bắt mắt. “Khẩu đăm đeng” được nấu từ gạo nếp cái, loại gạo hạt căng tròn, trắng bóng, thường được sát từ những bó thóc nếp treo trên gác bếp nhiều tháng trước đó.
Trong mâm cỗ cúng ngoài mộ của bà con thường có thịt gà, thịt lợn, cá, hương hoa, quả, bánh kẹo, giấy tiền, rượu và một món không thể thiếu là “khẩu đăm đeng” (xôi nếp đỏ, đen).
Để có được xôi ngũ sắc là cả một sự kỳ công và sáng tạo được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Gạo nếp được ngâm, nhuộm màu từ lá rừng và các loại quả tự nhiên. Người dân địa phương cho biết, muốn làm xôi ngũ sắc phải lên rừng tìm lá “khẩu cắm” (lá cẩm) để luộc lấy nước nhuộm gạo. Cây khẩu cắm có thể cho màu tím, đỏ, đen… trong đó màu tím là phổ biến nhất. Ngoài ra, bà con còn sử dụng nhiều loại lá, củ rừng khác để tạo nên những gam màu rực rỡ, an toàn và thơm ngon.
Sau khi cúng xong, trên mỗi ngôi mộ thường được dựng một cây nêu nhỏ, báo hiệu con cháu đã hoàn tất việc tảo mộ cho ông bà, tổ tiên. Bao nhiêu ngôi mộ là bấy nhiêu cây nêu, tạo nên khung cảnh đặc trưng trên các triền đồi trong ngày Thanh minh.
Sau khi cúng xong, trên mỗi ngôi mộ thường được dựng một cây nêu nhỏ, báo hiệu con cháu đã hoàn tất việc tảo mộ cho ông bà, tổ tiên.
Đây cũng là dịp để các gia đình quây quần bên phần mộ tổ tiên, cùng uống chén rượu, kể cho con cháu nghe chuyện về những người đã khuất, nhắc nhau chăm chỉ lao động, học tập để xứng đáng với công ơn sinh thành. Không chỉ mang ý nghĩa tưởng nhớ, Tết Thanh minh của người Tày, Nùng còn là dịp gắn kết gia đình, nhắc nhở mỗi người hướng về quê hương, nguồn cội.
Hình ảnh các gia đình quây quần bên phần mộ tổ tiên trong Tết Thanh minh của đồng bào Tày, Nùng nói riêng và miền núi phía Bắc nói chung đã tạo nên nét đẹp văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc, vẫn đang được các thế hệ gìn giữ và tiếp nối qua từng năm.
