Nằm sâu trong ngõ 73 phố Hàng Than (Ba Đình, Hà Nội), căn gác nhỏ của ông Nguyễn Văn Hòa và bà Đặng Hương Lan từ lâu đã trở thành một "xưởng mộc bản" đặc biệt. Không gian chưa đầy 20m² ấy chất đầy những chồng giấy tái chế, những hũ màu sơn và đặc biệt là gần 30 chiếc khuôn đúc bằng xi măng với đủ loại hình thù từ dân gian đến hiện đại.
Hơn 4 thập kỷ qua, khi nhiều gia đình làm nghề thủ công ở phố cổ đã lần lượt chuyển nghề, vợ chồng ông Hòa, bà Lan vẫn lặng lẽ bám trụ. Với họ, đây không chỉ là sinh kế, mà là sợi dây nối dài ký ức văn hóa của người Hà Nội.
Bà Lan chia sẻ về cái duyên với nghề: “Nghề này là gia truyền từ thời ông cha nhà tôi để lại. Ban đầu quy định chỉ truyền cho con trai, nhưng vì tôi khéo tay, làm lại đẹp nên ông cụ tin tưởng truyền lại. Sau này khi tôi lấy chồng, hai vợ chồng cùng gắn bó với nghề cho đến tận bây giờ”.
Video: Gia đình nghệ nhân cuối cùng "giữ lửa" nghề làm mặt nạ giấy.
Quy trình thủ công tỉ mỉ
Mặt nạ giấy bồi của gia đình ông Hòa, bà Lan nổi tiếng khắp phố phường không chỉ bởi vẻ ngoài rực rỡ mà còn ở độ bền và sự "lành tính" hiếm có. Nguyên liệu hoàn toàn được tái chế từ giấy báo, bìa cũ, gắn kết với nhau bằng bột sắn dây củ nấu chín thành loại "hồ" ngả vàng, bốc mùi thơm dịu.
Để làm ra một chiếc mặt nạ đúng chuẩn, quy trình đòi hỏi sự tỉ mỉ đến từng milimet trong từng lớp dán. Ông Hòa tâm sự: “Để hoàn thiện một chiếc mặt nạ, tôi phải thực hiện qua 3 công đoạn chính: Bồi thô, sơn vẽ và hoàn thiện đóng gói. Nhìn thì tưởng là đơn giản nhưng công việc này lại đòi hỏi lắm công phu”.
Những chiếc mặt nạ giấy bồi đầy màu sắc do vợ chồng nghệ nhân Nguyễn Văn Hòa và Đặng Hương Lan sản xuất thủ công. Ảnh: Lệ Quyên
Ở khâu bồi thô, nghệ nhân phải bồi vào khuôn ít nhất 4 lớp giấy xếp chồng lên nhau một cách khoa học: lớp đầu tiên là giấy trắng A4 để đảm bảo bề mặt mịn màng, tiếp theo là hai lớp bìa cứng tạo độ chắc chắn, xương sống cho mặt nạ, và sau cùng lại là một lớp giấy tái chế để bao phủ. Từng lớp giấy phải được miết thật chặt, phẳng phiu vào khuôn xi măng để tránh bọt khí hay nhăn nhúm.
Sau khi bồi xong, mặt nạ tuyệt đối không được sấy bằng máy để ép tiến độ mà phải mang phơi khô tự nhiên dưới ánh nắng mặt trời từ 1 đến 3 ngày tùy thời tiết. Cách làm thủ công thuận theo thiên nhiên này giúp mặt nạ giữ nguyên hình dạng, cứng cáp mà không bị cong vênh theo thời gian.
Ông Nguyễn Văn Hòa đang tỉ mỉ bồi từng lớp giấy vào khuôn xi măng. Ảnh: Lệ Quyên
Khi mặt nạ đã khô cứng, công đoạn sơn vẽ mới là lúc sự tài hoa của nghệ nhân được bộc lộ rõ nét nhất. Đây chính là bước "thổi hồn" vào những lớp giấy vô tri. Từ những khuôn mẫu xi măng do chính ông Hòa tự tay tạo tác, qua những nhát cọ uyển chuyển, những gương mặt Chí Phèo, Thị Nở, chú Tễu… dần hiện ra đầy sống động và mang thần thái riêng biệt. Để thích nghi với thời đại và kéo gần khoảng cách với thế hệ trẻ, ông bà còn sáng tạo thêm các nhân vật như người nhện, siêu nhân... Chính sự linh hoạt này đã giúp chiếc mặt nạ giấy bồi truyền thống không bị lãng quên giữa dòng chảy của đồ chơi hiện đại.
Cuối cùng là khâu hoàn thiện và đóng gói. Mỗi chiếc mặt nạ trước khi rời căn gác nhỏ ở phố Hàng Than đều được kiểm tra kỹ lưỡng về màu sắc, độ bóng và dây đeo. Với ông bà, công đoạn này không chỉ là để bảo quản sản phẩm mà còn là cách gửi gắm sự trân trọng của người làm nghề đến tay khách hàng. Dù lắm công phu và tốn nhiều tâm sức, nhưng nhìn những tác phẩm hoàn thiện rạng rỡ sắc màu, đôi vợ chồng già lại thấy mọi mệt mỏi như tan biến.
Từng chi tiết nhỏ đều được nghệ nhân thực hiện thủ công.
Sức sống của mặt nạ giấy bồi trong đời sống hiện đại
Dù thị trường đồ chơi Trung thu luôn ngập tràn các sản phẩm nhựa màu sắc từ nước ngoài, mặt nạ giấy bồi của ông Hòa bà Lan vẫn giữ được chỗ đứng vững chắc. Hiện nay, giá bán dao động từ 40.000 đến 200.000 đồng tùy kích cỡ và độ tinh xảo. Đáng mừng là sản phẩm của ông bà luôn trong tình trạng "cháy hàng", không chỉ được khách lẻ đến tận nhà mua mà còn được phân phối cho các trường học để các em nhỏ tự tay tô màu theo ý thích.
Những lớp mặt nạ đang được phơi khô.
Không chỉ dừng lại ở việc sản xuất, vợ chồng nghệ nhân còn thường xuyên được mời tham gia các sự kiện văn hóa, du lịch để dạy cách làm mặt nạ cho khách nước ngoài và các bạn trẻ. Những buổi trải nghiệm này đã mở ra cơ hội để di sản mộc mạc của Hà Nội vươn xa hơn, giúp thế hệ trẻ hiểu và trân trọng giá trị của lao động thủ công.
Khi được hỏi về bí quyết để giữ lửa nghề suốt gần nửa thế kỷ, bà Lan mỉm cười hiền hậu: “Vợ chồng tôi làm theo nghề này chủ yếu là vì đam mê. Lúc nào cũng cảm thấy vui và hạnh phúc khi thấy những món đồ chơi do chính tay mình làm ra được các cháu nhỏ đón nhận”.
Mặt nạ giấy bồi được làm thủ công, bằng những vật liệu thân thiện, qua nhiều công đoạn tỉ mỉ.
Giữa căn gác nhỏ, đôi bàn tay của hai nghệ nhân già vẫn thoăn thoắt dán, vẽ. Họ như những "người giữ hồn" bền bỉ, để mỗi mùa trăng rằm, tiếng cười của trẻ thơ Hà Nội lại thêm rạng rỡ bên những chiếc mặt nạ giấy bồi truyền thống - món quà nhỏ nhưng chứa đựng cả một bầu trời văn hóa nghìn năm văn hiến.
(Video, ảnh: Lệ Quyên)
