BS Dương Minh Tuấn (Khoa Nội tiết - Đái tháo đường, Bệnh viện Bạch Mai) chia sẻ, omega-3 là nhóm acid béo không no đa nối đôi, gồm 3 thành phần thường được nhắc đến là ALA, EPA và DHA. Trong thực hành lâm sàng, 2 thành phần quan trọng nhất là EPA và DHA. ALA chủ yếu có trong nguồn thực vật, nhưng cơ thể người chuyển ALA thành EPA và DHA khá kém. Vì vậy, khi nói tới tác dụng chuyển hóa và tim mạch, phần lớn dữ liệu có giá trị thực hành hiện nay vẫn tập trung vào EPA và DHA.
Điểm đầu tiên cần làm rõ là omega-3 không phải một nhóm chế phẩm đồng nhất. "Cá trong bữa ăn, dầu cá bán ngoài thị trường, viên bổ sung EPA/DHA liều thấp, thuốc omega-3 kê đơn là những thứ khác nhau", BS Tuấn khẳng định. Không thể lấy bằng chứng của một loại rồi áp dụng cho tất cả các loại còn lại. Đây là lý do vì sao trên thực tế nhiều bệnh nhân uống dầu cá đều đặn nhưng lợi ích lâm sàng không rõ, trong khi ở một số nhóm bệnh nhân khác, omega-3 lại có vai trò thực sự.
1. Nếu hỏi tác dụng nào của omega-3 có bằng chứng chắc nhất, thì câu trả lời hiện nay vẫn là giảm triglycerid máu
Theo khuyến cáo khoa học của AHA, omega-3 kê đơn với liều 4g/ngày có thể làm giảm triglycerid khoảng 20-30% ở bệnh nhân tăng triglycerid mức 200-499 mg/dL, có thể giảm trên 30% ở bệnh nhân tăng triglycerid nặng từ 500 mg/dL trở lên.
47 tuổi mà nhìn như 27? Trần Kiều Ân khiến dân mạng sốc với bí quyết "đóng băng tuổi tác", giảm cân cấp tốc chỉ trong 5 ngày
Căn bệnh nguy hiểm chỉ 10% được chẩn đoán sớm, có người vài năm mới phát hiện
Tuy nhiên, bác sĩ cũng cần phân biệt rõ giữa 2 mục tiêu: Giảm triglycerid và giảm biến cố tim mạch, hai mục tiêu này liên quan với nhau nhưng không hoàn toàn giống nhau. Một thuốc có thể làm triglycerid giảm khá tốt nhưng chưa chắc đã làm giảm nhồi máu cơ tim, đột quỵ hay tử vong tim mạch. Đây là chỗ rất dễ bị hiểu nhầm khi đọc các nội dung phổ thông về omega-3.
Trong nhóm nghiên cứu về biến cố tim mạch, thử nghiệm nổi bật nhất là REDUCE-IT. Nghiên cứu này dùng icosapent ethyl, tức EPA tinh khiết dạng kê đơn, liều 2g x 2 lần/ngày, trên nền statin ở những bệnh nhân có nguy cơ tim mạch cao và triglycerid vẫn còn tăng. Kết quả cho thấy thuốc làm giảm có ý nghĩa các biến cố tim mạch lớn. Đây là cơ sở quan trọng để icosapent ethyl có vị trí riêng trong dự phòng biến cố tim mạch ở một số bệnh nhân chọn lọc.
Nhưng ngược lại, không phải cứ omega-3 liều cao là đều có tác dụng tương tự. Thử nghiệm STRENGTH dùng một chế phẩm khác chứa hỗn hợp EPA/DHA liều cao ở bệnh nhân nguy cơ tim mạch cao, nhưng không cho thấy lợi ích trên biến cố tim mạch. Vì vậy, cách diễn đạt chính xác không phải là ''omega-3 giúp giảm biến cố tim mạch'', mà là: một số chế phẩm omega-3, ở một số quần thể bệnh nhân, có thể giúp giảm biến cố tim mạch.
2. Omega-3 thường được quảng cáo là ''chống oxy hoá'' và ''tốt cho khớp'', nhưng nên hiểu đúng hơn là chất này có vai trò điều hòa viêm, chứ không phải một thuốc chống oxy hoá theo nghĩa điều trị rõ ràng
Một số nghiên cứu cho thấy, omega-3 có thể ảnh hưởng lên các marker viêm và stress oxy hoá, nhưng hiện chưa có bằng chứng đủ mạnh để xem đây là lý do chính để bổ sung omega-3 hằng ngày.
BS Dương Minh Tuấn. (Ảnh: FBBS)
Với bệnh khớp, omega-3 có thể hỗ trợ phần nào, nhưng hiệu quả thường không lớn và không thay thế điều trị chuẩn. Bằng chứng khả quan hơn ở viêm khớp dạng thấp, nơi omega-3 có thể giúp giảm nhẹ đau và cứng khớp ở một số bệnh nhân. Với thoái hoá khớp, dữ liệu kém thuyết phục hơn, lợi ích nếu có cũng chỉ ở mức hỗ trợ. Vì vậy, nói omega-3 ''bổ khớp'' thì hơi đơn giản quá. Nói đúng hơn là nó có thể giúp một phần ở một số bệnh khớp có thành phần viêm.
3. Trong thai kỳ, omega-3 cũng là chủ đề được quan tâm nhiều
ACOG khuyến khích phụ nữ mang thai ăn khoảng 8-12 ounce hải sản ít thủy ngân mỗi tuần. NIH cho biết bổ sung omega-3 chuỗi dài, đặc biệt DHA, có thể giúp giảm nguy cơ sinh non và sinh non sớm, nhưng lợi ích lên nhận thức hoặc thị giác của trẻ không phải lúc nào cũng nhất quán giữa các nghiên cứu. Nói cách khác, với phụ nữ mang thai, omega-3 là nhóm chất dinh dưỡng đáng quan tâm, nhưng vẫn nên đặt trong bối cảnh ăn uống hợp lý, chọn hải sản an toàn, và bổ sung có mục tiêu, không phải cứ càng nhiều càng tốt.
4. Từ góc độ thực hành, có thể chia vai trò của omega-3 thành ba mức độ
- Mức thứ nhất là vai trò dinh dưỡng, tức khuyến khích ăn cá, đặc biệt cá béo, như một phần của chế độ ăn lành mạnh.
- Mức thứ hai là điều trị tăng triglycerid, khi đó cần nghĩ tới omega-3 kê đơn liều điều trị.
- Mức thứ ba là giảm nguy cơ tim mạch tồn lưu ở nhóm bệnh nhân chọn lọc, trong đó dữ liệu tốt nhất hiện nay thuộc về EPA tinh khiết dạng kê đơn, chứ không phải dầu cá nói chung.
5. ''Tôi có nên uống omega-3 hàng ngày để bảo vệ tim mạch không?''
BS Dương Minh Tuấn chia sẻ, với đa số trường hợp không có tăng triglycerid đáng kể và không thuộc nhóm nguy cơ tim mạch cao đặc biệt, câu trả lời thường là không bắt buộc. Ưu tiên vẫn là chế độ ăn hợp lý, kiểm soát cân nặng, hoạt động thể lực, bỏ thuốc lá, kiểm soát LDL-C, huyết áp và đường huyết. Các biện pháp này có nền bằng chứng mạnh hơn nhiều so với việc uống một viên dầu cá mỗi ngày.
Ngược lại, ở bệnh nhân có tăng triglycerid kéo dài, nhất là khi triglycerid tăng cao hoặc rất cao, omega-3 bắt đầu có vai trò rõ hơn. Khi triglycerid ≥500 mg/dL, mục tiêu lâm sàng trước mắt không chỉ là giảm nguy cơ tim mạch lâu dài mà còn là giảm nguy cơ viêm tụy cấp. Trong bối cảnh này, omega-3 kê đơn là một lựa chọn điều trị hợp lý cùng với điều chỉnh chế độ ăn, hạn chế rượu, giảm carbohydrate tinh chế, kiểm soát đái tháo đường và xử trí các nguyên nhân thứ phát.
Một nhóm khác đáng chú ý là bệnh nhân đã có bệnh tim mạch do xơ vữa, hoặc đái tháo đường nguy cơ cao, đang dùng statin nhưng triglycerid vẫn còn tăng dai dẳng. Ở nhóm này, nếu phù hợp tiêu chuẩn có thể cân nhắc EPA nhằm giảm nguy cơ biến cố tim mạch tồn lưu. Điều quan trọng là không được thay thế chỉ định này bằng viên dầu cá thông thường, vì hai thứ không tương đương về bằng chứng.
6. Chú ý con số ghi trên vỏ hộp omega-3 vì có thể gây hiểu lầm
''1000mg fish oil'' không có nghĩa là bệnh nhân đã uống được 1000 mg EPA + DHA. Nhiều sản phẩm chỉ chứa một phần nhỏ EPA và DHA hoạt tính trong tổng lượng dầu cá ghi trên nhãn. Ngoài ra, thực phẩm bổ sung còn khác thuốc kê đơn ở mức độ chuẩn hóa, độ tinh khiết và tính ổn định của sản phẩm. Vì thế, trong điều trị tăng triglycerid, các khuyến cáo hiện nay nhấn mạnh dùng omega-3 dạng thuốc kê đơn, không dùng thực phẩm chức năng để thay thế.
7. Uống omega-3 có thể gặp tác dụng không mong muốn nào?
Về an toàn, omega-3 nói chung dung nạp tương đối tốt. Tác dụng không mong muốn thường gặp là khó chịu tiêu hóa, ợ mùi cá, buồn nôn nhẹ. Tuy nhiên, ở liều cao và trong một số chế phẩm cụ thể, cần lưu ý hai vấn đề quan trọng hơn: Nguy cơ chảy máu và rung nhĩ/cuồng nhĩ. Nhãn của icosapent ethyl đã cảnh báo tăng nguy cơ rung nhĩ hoặc cuồng nhĩ phải nhập viện, nguy cơ chảy máu tăng lên, nhất là khi dùng kèm thuốc chống đông hoặc kháng kết tập tiểu cầu. Vì vậy, ở bệnh nhân có tiền sử rung nhĩ, xuất huyết, hoặc đang dùng nhiều thuốc chống huyết khối, việc kê đơn cần cân nhắc kỹ.
"Tóm lại, trong thực hành lâm sàng, nên nhìn omega-3 như một nhóm hoạt chất có vai trò chọn lọc, chứ không phải một loại thực phẩm bổ sung có lợi đồng đều cho tất cả mọi người. Bằng chứng chắc nhất hiện nay là ở giảm triglycerid, và bằng chứng giảm biến cố tim mạch hiện nổi bật nhất ở icosapent ethyl trên nhóm bệnh nhân phù hợp. Còn với viên dầu cá thông thường dùng đại trà để ''chống oxy hoá'', ''phòng tim mạch'' hay ''tốt cho khớp'' thì bằng chứng vẫn không đủ mạnh để khuyến cáo rộng rãi", BS Dương Minh Tuấn cho hay.
