Trường hợp của Tùng, 35 tuổi, ở TP HCM, là một ví dụ cho hội chứng tâm lý giới chuyên môn gọi là "nghịch lý của kẻ dẫn đầu". Trong giới bất động sản, Tùng là một huyền thoại sống với biệt danh "máy bán đất". Suốt 5 tháng liền, tên anh neo chặt ở vị trí số một trên bảng vàng công ty. Nhưng đối diện chuyên gia tại Trung tâm Lumos, người đàn ông đang ở đỉnh cao sự nghiệp ấy lại run rẩy.
"Cậu ấy mô tả cuộc đời mình như một chiếc đồng hồ đếm ngược được reset vào ngày đầu tiên mỗi tháng," thạc sĩ Trung thuật lại.
Tùng thú nhận rằng áp lực không đến từ thất bại, mà đến từ chính thành công của tháng trước. Anh kể về những buổi chiều cuối tháng, khi phòng nhân sự cập nhật bảng xếp hạng trực tuyến. Dù đang dẫn đầu, tim anh vẫn đập thình thịch, mồ hôi lạnh túa ra ướt đẫm lưng áo. Anh sợ nhìn thấy một cái tên khác vượt lên trên mình.
"Cậu ấy không dám ăn đúng bữa, không dám ngủ đúng giờ vì sợ lỡ mất một cuộc gọi khách hàng. Tùng nói với tôi: 'Bên ngoài em là ngôi sao, nhưng bên trong em rệu rã rồi"', ông Trung chia sẻ. Kết quả chẩn đoán cho thấy chàng trai bị rối loạn lo âu và trầm cảm nhẹ.
Áp lực "phải đứng đầu" khiến người trẻ dễ stress, trầm cảm, lo âu. Ảnh: Fenews
Tương tự, Hùng, 30 tuổi, bán tour du lịch ở Hà Nội với 8 năm kinh nghiệm. Anh từng là trụ cột giúp công ty đạt doanh số mùa cao điểm. Nhưng khi nhân sự mới đổ về, cuộc cạnh tranh trở nên khốc liệt. Giờ đây, mỗi lần bước vào công ty, Hùng chỉ mong hết giờ. "Chỉ nghe đến doanh số, tôi lại khó thở, tim đập như đánh trống", anh nói. Trước mặt người khác, Hùng gượng cười, nói mọi thứ đều ổn. Sau giờ làm, chàng trai tìm đến các cuộc nhậu để quên đi cảm giác chán nản, mệt mỏi.
Theo quan sát của các chuyên gia tâm lý, Tùng và Hùng đại diện cho một thế hệ "kiệt sức chức năng cao" (high-functioning burnout). Họ vẫn làm việc hiệu quả, vẫn đạt thành tích tốt, nhưng hệ thống tâm lý bên trong đã sụp đổ.
"Họ biến thành tích thành thước đo duy nhất cho giá trị con người mình. Và khi cái thước đo ấy lung lay, họ cũng sụp đổ theo", chuyên gia nhận định, thêm rằng tình trạng "kiệt sức vì áp lực thành tích" gặp nhiều ở nam giới hơn. Biểu hiện phổ biến gồm mệt mỏi kéo dài, mất động lực, cáu gắt, khó tập trung, mất ngủ, cảm giác vô vọng và giảm hiệu suất làm việc. Nhiều người mất hứng thú với hoạt động thường ngày, xuất hiện ý tưởng tự hại, rối loạn trong ăn uống và giấc ngủ, thậm chí cô lập xã hội.
Các chuyên gia sức khỏe tâm thần nhận định "hội chứng sợ về nhì" không đơn thuần là biểu hiện của tính cạnh tranh, mà là dấu hiệu của "chủ nghĩa hoàn hảo không thích ứng" (maladaptive perfectionism). Khác với nỗ lực lành mạnh để phát triển, trạng thái này đặc trưng bởi việc thiết lập các tiêu chuẩn phi thực tế và tự trừng phạt bản thân khi không đạt được mục tiêu. Động lực chính của nhóm này không phải là niềm vui chiến thắng, mà là nỗi sợ hãi ám ảnh về sự thất bại (atelophobia) và lo âu địa vị. Đối với họ, vị trí thứ hai đồng nghĩa với việc bị phủ nhận hoàn toàn giá trị cá nhân.
Về mặt thần kinh học, bộ não của những cá nhân bị ám ảnh bởi thành tích hoạt động theo cơ chế "thích nghi khoái cảm". Khi đạt vị trí dẫn đầu, não bộ giải phóng dopamine, tạo ra cảm giác hưng phấn tạm thời. Tuy nhiên, ngưỡng thỏa mãn của não bộ sẽ liên tục tăng cao, đòi hỏi những thành tích lớn hơn để đạt được cùng mức độ hưng phấn. Khi một người quen đứng đầu bị tụt hạng, não bộ không chỉ ngưng tiết dopamine mà còn kích hoạt hạch hạnh nhân - trung tâm xử lý nỗi sợ hãi - phóng thích cortisol. Phản ứng hóa học này khiến việc "về nhì" gây ra những đau đớn về mặt vật lý tương tự như cảm giác bị tấn công hoặc bỏ rơi.
Dữ liệu nghiên cứu cho thấy áp lực này đang gia tăng ở mức báo động trên quy mô toàn cầu. Một nghiên cứu mang tính bước ngoặt của Thomas Curran và Andrew Hill, công bố trên tạp chí Psychological Bulletin năm 2019, đã phân tích dữ liệu của hơn 40.000 sinh viên tại Mỹ, Anh và Canada trong giai đoạn 1989-2016. Kết quả chỉ ra rằng "chủ nghĩa hoàn hảo do xã hội quy định" – áp lực phải hoàn hảo để đáp ứng kỳ vọng của người khác – tăng 33%. Đây là mức tăng trưởng nhanh nhất trong các loại hình hoàn hảo, phản ánh sự thay đổi khắc nghiệt của môi trường văn hóa và kinh tế hiện đại. Hiện chưa có thống kê về tỷ lệ người mắc hội chứng này ở Việt Nam.
Sự bùng nổ của mạng xã hội và nền kinh tế "người thắng ăn tất" (winner-takes-all) được xem là những yếu tố môi trường chính thúc đẩy hội chứng này. Báo cáo năm 2023 của Hiệp hội Tâm lý học Mỹ (APA) ghi nhận những người sử dụng mạng xã hội thường xuyên có nguy cơ mắc lo âu và trầm cảm cao gấp 2,7 lần so với nhóm dùng ít, do liên tục tiếp xúc với các hình ảnh thành công được chọn lọc của người khác. Bên cạnh đó, việc áp dụng rộng rãi các bảng xếp hạng công khai (ranking) trong giáo dục và doanh nghiệp tại các quốc gia châu Á vô tình lập trình tư duy xem thứ hạng là thước đo duy nhất của giá trị con người.
Áp lực duy trì vị trí số một kéo dài dẫn đến những tổn thương nghiêm trọng về thể chất và tinh thần. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) năm 2019 chính thức đưa "kiệt sức" (burnout) vào Phân loại Bệnh quốc tế (ICD-11) như một hiện tượng nghề nghiệp. Số liệu từ báo cáo State of the Global Workplace 2023 của Gallup cho thấy 44% người lao động toàn cầu trải qua căng thẳng hàng ngày ở mức kỷ lục. Về mặt lâm sàng, tình trạng này làm tăng nguy cơ mắc Rối loạn lo âu lan tỏa (GAD), trầm cảm và các bệnh tâm thể như cao huyết áp hay suy giảm hệ miễn dịch, buộc nhiều người trẻ phải can thiệp y tế khi đang ở đỉnh cao sự nghiệp.
Để điều trị, các chuyên gia khuyên người trẻ cần tư vấn tâm lý để thay đổi suy nghĩ tiêu cực, thực hành các phương pháp chánh niệm giảm stress hoặc tìm đến sự giúp đỡ chuyên môn về tâm lý và y khoa. Mọi người nên ưu tiên cân bằng cuộc sống, đặt mục tiêu thực tế và tìm hỗ trợ sớm khi cần thiết.
"Quan trọng hơn, cần thay đổi định nghĩa 'thành công' - từ chỉ tập trung vào thành tích vật chất sang bao gồm sức khỏe tâm thần, hạnh phúc và cân bằng cuộc sống", chuyên gia Trung chia sẻ.
Thùy An
