Nhớ lại những năm 1997, bà ngô Tường Vy - CEO Công ty Cổ phần Tập đoàn Xuất nhập khẩu Trái cây Chánh Thu (Chánh Thu Group) - cho biết lúc đó công ty khởi đầu chỉ là một vựa thu mua nhỏ tại Bến Tre. Ban đầu, công ty đưa các lô chôm chôm, nhãn sang Trung Quốc bằng đường tiểu ngạch, giá trị mỗi lô chỉ vài trăm triệu đồng.
Và bước ngoặt đến với công ty bà Thu là khi xuất khẩu chuyển dần sang chính ngạch, gắn liền các nghị định thư giữa hai nước. "Quy mô xuất khẩu tăng lên hàng chục lần, thậm chí gần 50 lần so với giai đoạn đầu", bà Vy nói.
Thông quan hàng hóa tại cửa khẩu đường bộ số II KIm Thành - Lào Cai tháng 2/2020. Ảnh: Giang Huy
Chánh Thu hiện tăng trưởng hàng năm 30-40%, mặt hàng chủ lực là sầu riêng tươi và mít, xoài đông lạnh. Năm nay, công ty đặt mục tiêu tăng trưởng khoảng 40%, với thuận lợi là Trung Quốc vừa mở cửa thêm cho chanh, bưởi.
Nghị định thư với hai mặt hàng này vừa được Bộ Nông nghiệp và Môi trường Việt Nam cùng Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) ký hôm 15/4 tại Bắc Kinh, trong khuôn khổ chuyến thăm cấp Nhà nước của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm.
"Mỗi nghị định thư được ký kết đều mở ra cơ hội lớn. Trong đó, bưởi là sản phẩm được đánh giá có tiềm năng cao tại Trung Quốc, khi đã nhận được sự quan tâm từ các hệ thống phân phối lớn ngay từ sớm", bà Vy nhận định.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm bắt tay Thủ tướng Trung Quốc Lý Cường. Ảnh: TTXVN
Hiện 16 loại nông sản của Việt Nam đã được xuất khẩu chính ngạch, mang về doanh thu hàng tỷ USD mỗi năm. Vào 2025, người Trung Quốc chi 5,5 tỷ USD để mua rau quả Việt. Theo ông Nguyễn Thanh Bình, Chủ tịch Hiệp hội Rau quả, mục tiêu xuất khẩu rau quả sang nước này vượt 6 tỷ USD năm nay có thể đạt được, nếu các mặt hàng chủ lực như sầu riêng, chuối, xoài tiếp tục duy trì đà tăng trưởng.
"Việc bưởi và chanh vừa ký nghị định thư xuất khẩu chính ngạch được xem là bước mở cửa quan trọng, giúp đa dạng hóa danh mục sản phẩm và tạo thêm dư địa tăng trưởng trong thời gian tới", ông Bình nói thêm.
Không chỉ rau quả, nhiều sản phẩm khác cũng hút hàng. Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) cho biết Trung Quốc đại lục & Hong Kong là thị trường lớn nhất quý I, kim ngạch 764 triệu USD, tăng 45% so với cùng kỳ.
"Đây không chỉ là mức tăng cao nhất trong các thị trường chủ lực, mà còn là yếu tố quyết định giúp toàn ngành duy trì tăng trưởng dương", bà Lê Hằng, Phó tổng thư ký VASEP, nêu. Theo bà, Trung Quốc tiếp tục là động lực chính giai đoạn tới.
Nhận định chung tại hội thảo đầu năm, ông Nguyễn Xuân Thành, Giảng viên cao cấp, Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright, cho rằng xuất khẩu sang Trung Quốc năm nay vẫn có cơ hội tăng trưởng ở mức hai con số, khoảng trên 14%, nếu hai nước tiếp tục tạo điều kiện thuận lợi cho hàng hóa của nhau.
Triển vọng này phần nào bù đắp nguy cơ suy giảm ở các thị trường khác do biến động thương mại toàn cầu và hỗ trợ mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu 15-16%. Năm ngoái, kim ngạch sang Trung Quốc đạt 70,4 tỷ USD, tăng 14,85% so với 2024.
Thập kỷ qua, kim ngạch xuất khẩu đã tăng hơn 4 lần. Đến 2025, Trung Quốc là đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam, kim ngạch song phương đạt 256,5 tỷ USD, gấp gần 4 lần năm 2015 (66,17 tỷ USD). Việt Nam là đối tác thương mại lớn nhất của Trung Quốc trong ASEAN.
Theo Bộ Công Thương, thương mại còn nhiều dư địa tăng trưởng, nhờ các thỏa thuận song phương, cũng như FTA gồm Hiệp định Thương mại tự do ASEAN - Trung Quốc (ACFTA), Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP).
Không chỉ tích cực về thương mại, hợp tác đầu tư cũng mở rộng với tốc độ nhanh không kém. Trong 5 năm qua, vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) từ Trung Quốc tăng 3 lần (1,86 tỷ USD năm 2020 lên 5,69 tỷ USD năm 2025). Nước này thành nhà đầu tư lớn thứ hai trong năm ngoái, chiếm 14,8% vốn FDI vào Việt Nam.
Các mặt hàng xuất, nhập khẩu nhiều nhất 5 năm qua giữa hai nước (tỷ USD). Đồ họa: Anh Tú
Các doanh nghiệp trong ngành logistics cũng thể hiện rõ sự sôi động. Tháng 11/2024, "ông lớn" logistics toàn cầu Maersk đưa vào vận hành kho ngoại quan đầu tiên tại miền Bắc, nhằm tăng năng lực logistics tích hợp hành lang sản xuất thương mại Hà Nội - Hải Phòng, khu vực trọng điểm của doanh nghiệp điện tử và hàng tiêu dùng đến từ Trung Quốc.
"Chúng tôi đang đẩy mạnh năng lực logistics xuyên biên giới thông qua đầu tư vào hạ tầng, công nghệ và phát triển nguồn nhân lực, nhằm hỗ trợ các doanh nghiệp Trung Quốc mở rộng sản xuất trong khu vực Mekong", ông Kevin Stuart Burrell, Giám đốc Điều hành khu vực Mekong, A.P. Moller - Maersk, cho biết.
Các nhà đầu tư Trung Quốc vào Việt Nam phần lớn trong lĩnh vực sản xuất, chế biến - chế tạo và ngày càng có hàm lượng công nghệ cao. Đến nay, nhiều doanh nghiệp điện tử như Foxconn, Pegatron, Goertek, Compal hay Luxshare-ICT đã đầu tư hàng tỷ USD. Riêng Luxshare-ICT đã đầu tư hơn 1,8 tỷ USD và nhắm đến quy mô doanh số không dưới 10 tỷ USD ở Việt Nam.
Phân tích xu hướng này, các chuyên gia nhận định doanh nghiệp hoạt động tại châu Á ngày càng đẩy mạnh tái cấu trúc mạng lưới sản xuất và logistics sang các mô hình chuỗi cung ứng đa quốc gia và kết nối chặt chẽ trên toàn khu vực.
Với xu hướng này, Việt Nam nổi lên như một trong những điểm đến chiến lược nhất trong cả chuỗi giá trị khu vực lẫn toàn cầu, vượt xa vai trò đơn thuần là bổ trợ trong mô hình China+1, theo Maersk.
Lợi thế địa lý gần Trung Quốc đang thúc đẩy mô hình sản xuất song phương (dual-country production) tại Việt Nam. Đồng thời, thị trường Mekong, bao gồm Việt Nam, cũng nổi lên như trung tâm tiêu dùng mới cho hàng hóa nước này.
"Trong làn sóng chuyển dịch, quan hệ kinh tế giữa Việt Nam và Trung Quốc ngày càng mang tính chiến lược hơn", Maersk nhận định. Công ty cũng cho rằng sự bổ trợ giữa hai nền kinh tế đang thúc đẩy phát triển các hệ sinh thái chuỗi cung ứng xuyên biên giới.
Phát biểu ở hội thảo ngày 15/4, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp tỉnh Sơn Đông tại Việt Nam, xác nhận Việt Nam ngày càng thu hút quan tâm của doanh nghiệp sản xuất Trung Quốc, bởi điều kiện thuận lợi để kết nối, vươn ra ASEAN và toàn cầu.
Chiều ngược lại, doanh nghiệp Việt dần tìm thấy cơ hội đầu tư bên cạnh giao thương. Tính đến 2024, đầu tư trực tiếp của Việt Nam sang Trung Quốc đại lục và Hong Kong đạt 95,6 triệu USD, với 76 dự án còn hiệu lực, theo Cục Thống kê.
Đơn cử, Trung Nguyên Legend cho biết đã có 15 nhà nhập khẩu, 300 nhà phân phối thứ cấp, 30.000 điểm bán trên kênh offline (bao gồm các đại siêu thị), hàng vạn cửa hàng trên kênh online như JD, Amazon, Taobao, Tmall, Century Mart... và trên 15 triệu người dùng cà phê G7 thường xuyên tại Trung Quốc.
"Đây cũng là cơ hội cho các doanh nghiệp Việt Nam, không chỉ ở vai trò cung ứng nguyên liệu, mà khả năng tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị từ sản phẩm chế biến, thương hiệu đến không gian trải nghiệm", tập đoàn này nhận định. Trung Nguyên Legend xúc tiến phát triển gần 130 quán trong năm 2026, mở đầu cho kế hoạch dài hạn 1.000 quán tại Trung Quốc.
Còn nhiều triển vọng hợp tác thương mại, đầu tư Việt Nam - Trung Quốc giai đoạn tới. Tại cuộc hội kiến Thủ tướng Lý Cường chiều 15/4, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khẳng định Việt Nam mong muốn cùng Trung Quốc xác lập tầm cao mới cho hợp tác kinh tế, thương mại, đầu tư và du lịch, tăng cường hợp tác thương mại cân bằng, bền vững hơn; thúc đẩy liên kết kinh tế, tạo đột phá về kết nối hạ tầng chiến lược, dành ưu tiên cao nhất cho hợp tác đường sắt, đẩy mạnh kết nối với Trung Á và châu Âu.
Lãnh đạo hai nước cũng thống nhất tạo điều kiện để Việt Nam tham gia chuỗi hoạt động "Chia sẻ thị trường lớn - Xuất khẩu Trung Quốc", mở cửa cho hàng nông thủy sản và chăn nuôi Việt Nam, thúc đẩy hợp tác đầu tư chất lượng cao, hợp tác khoa học công nghệ, tài chính, nông nghiệp, môi trường...
Trong tuyên bố chung Việt Nam - Trung Quốc được công bố hôm 17/4, sau chuyến thăm cấp nhà nước tới Trung Quốc của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, cũng khẳng định hai nước tiếp tục làm sâu sắc quan hệ, thúc đẩy các lĩnh vực hợp tác.
Trong đó, về kinh tế, Việt - Trung nhất trí tăng cường kết nối chiến lược phát triển, thực hiện tốt Kế hoạch hợp tác cùng nhau thúc đẩy kết nối giữa khuôn khổ Hai hành lang, Một vành đai với Sáng kiến Vành đai và Con đường. Hai bên cũng thúc đẩy hợp tác trong lĩnh vực tài chính, các lĩnh vực công nghệ và năng lượng như AI, bán dẫn, 5G, dữ liệu lớn và liên kết lưới điện qua biên giới...
Trung Quốc hoan nghênh Việt Nam tổ chức các hoạt động xúc tiến thương mại và quảng bá thương hiệu tại nước này. Đồng thời, Trung Quốc cam kết tạo điều kiện thuận lợi để các doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là doanh nghiệp trong lĩnh vực công nghiệp công nghệ số được tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị và tiếp cận thị trường tỷ dân này.
Với Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam Nguyễn Thanh Bình, Trung Quốc vẫn là thị trường "bao la". Khi láng giềng phát tín hiệu tăng mua, ông cho rằng cần nắm bắt cơ hội, tiếp cận bài bản và khôn ngoan hơn, thay vì chỉ chạy theo sản lượng.
"Doanh nghiệp phải đầu tư đúng mức để nâng giá trị gia tăng, đồng thời xây dựng chuỗi sản xuất khép kín, từ chọn giống, canh tác đến đóng gói, logistics theo hướng chuyên nghiệp", ông khuyến nghị.
CEO Chánh Thu Ngô Tường Vy đồng quan điểm, thừa nhận thị trường Trung Quốc khắt khe dần. Các yêu cầu về chất lượng, kiểm dịch, truy xuất nguồn gốc ngày càng chặt chẽ. "Trung Quốc không còn là thị trường dễ tính. Muốn tồn tại và phát triển phải đi từ chất lượng và thích nghi với thị hiếu tiêu dùng", bà nói.
Viễn Thông - Thi Hà
