Gần ba thập kỷ trước, một bộ phim hài sitcom Seinfeld kể chuyện hai nhân vật kiếm lời bằng cách dùng chai nước ngọt, lon bia đặt cọc 5 cent ở New York, chở hàng nghìn km đến Michigan để hoàn vỏ lấy 10 cent.
Câu chuyện đã thành sự thật tại Connecticut, khi chính quyền bang này nâng giá trị đặt cọc - hoàn vỏ chai lên 10 cent vào năm 2024, gấp đôi mức cũ. Năm ngoái, họ nhận được hai tỷ chai, cùng lượng tiền hoàn vỏ tăng vọt.
Đặt cọc - hoàn vỏ (Deposit-Return System - DRS) là mô hình để người dùng chi một khoản nhỏ khi mua nước uống đóng chai, lon, và nhận lại tiền khi trả vỏ. Đây là một công cụ thực thi trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) hiệu quả tại hơn 40 quốc gia gồm Mỹ, các nước châu Âu, Trung Đông.
Tại Mỹ, 10 bang ứng dụng hoặc đang lên kế hoạch cho chính sách này, gồm Connecticut. Tuy nhiên, tình trạng phí DRS cao hơn các bang lân cận khiến cư dân "hàng xóm" thường xuyên lái xe tải chở đầy vỏ chai về Connecticut để kiếm lời.
Trung tâm thu gom và tái chế chai lọ East Haven, Connecticut. Ảnh: CT Mirror
Ông Matt Ritter, Chủ tịch Hạ viện bang Connecticut, một chính trị gia vận động thông qua luật hoàn vỏ chai lọ vào năm 2021, nói "rất đau lòng, bởi không thể tưởng tượng được người dân New York, New Jersey và Rhode Island lại hoàn trả nhiều chai lọ đến vậy". Đây là ba "bang hàng xóm" của Connecticut, có mức đặt cọc 0-5 cent. Tức là, người dân mang vỏ chai tại địa phương họ, hoàn về Connecticut để thu lời 5-10 cent mỗi vỏ.
Thông thường, tổng số tiền hoàn vỏ nhỏ hơn tiền đặt cọc, bởi tỷ lệ hoàn trả cao nhất là hơn 92% tại Na Uy. Nhưng ở Connecticut, 12% nhà phân phối - đơn vị thu tiền đặt cọc và hoàn trả dựa trên lượng vỏ chai - cho biết tổng tiền hoàn vỏ cao hơn đặt cọc 11,3 triệu USD.
Peter Gallo, Phó chủ tịch Star Distributors ở West Haven, nói riêng khoản lỗ của công ty đã lên tới hơn 2 triệu USD kể từ sau chính sách đặt cọc 10 cent có hiệu lực. Khoản lỗ này ngày càng tăng. "Thật khó để chấp nhận rằng chúng tôi phải gánh nợ, thay vì được trả tiền", Gallo nói.
Hạ nghị sĩ Vincent Candelora gọi chính sách nâng mức đặt cọc lên 10 cent là "thảm họa không thể cứu vãn". Ông cho rằng các trung tâm thu hồi vỏ chai, lon ở ngoài tiểu bang đang tuồn phần lớn vỏ tồn kho sang bang này để trục lợi. Bởi lẽ, hàng tỷ vỏ chai, lon được hoàn tại bang Connecticut không phải là việc "hai người đàn ông bỏ lon vào xe tải chở thư".
Tuy nhiên, giới chức không có cách nào theo dõi chính xác số lượng vỏ "nhập lậu" trong 2 tỷ vỏ chai đã được thu hồi vào năm ngoái. Bởi lẽ, hầu hết vỏ đều thiếu dấu hiệu nhận dạng về điểm bán.
Ông John-Michael Parker, đồng chủ tịch Ủy ban Môi trường, đề xuất giải pháp dán nhãn sản phẩm với mã vạch cụ thể hoặc tính năng riêng có ở Connecticut. Tuy nhiên, giải pháp này gặp phải thách thức về công nghệ và sự phản ứng từ ngành công nghiệp đồ uống.
Để ngăn tình trạng này, giữa tuần trước, các nhà lập pháp thông qua dự luật tăng tiền phạt với tình trạng hoàn vỏ bất hợp pháp, mức phạt 50-500 USD cho lần vi phạm đầu. Nếu vi phạm lần ba, tiền phạt có thể nâng lên 2.000 USD, thậm chí hình sự. Cũng theo luật này, Cơ quan Năng lượng và Bảo vệ Môi trường sẽ cấp phép cho các trung tâm thu gom, tái chế, thay vì chỉ đăng ký như trước.
Để được cấp phép, trung tâm thu gom và tái chế phải lưu giữ hồ sơ của bất kỳ ai muốn hoàn vỏ hơn 1.000 chai, lon trong một ngày. Các cá nhân (trừ tổ chức phi lợi nhuận đủ điều kiện) chỉ được hoàn tối đa 4.000 vỏ chai mỗi ngày, giảm từ mức trần 5.000 chai trước đây.
Tuy nhiên, một số quy định mới khiến các đơn vị xử lý, phân loại và thu hồi vỏ chai lo ngại. Francis Bartolomeo, chủ sở hữu của trung tâm thu hồi Fran’s Cans và Bart’s Bottles, lo lắng về khoản phí cấp phép 2.500 USD hàng năm. Ông cho rằng việc tăng cường thực thi nên thuộc trách nhiệm của chính quyền bang.
"Chúng tôi đang dọn dẹp mớ hỗn độn, và cuối cùng lại bị phạt", Bartolomeo nói. Ông kêu gọi chính quyền quay trở lại mức đặt cọc 5 cent, thay vì tăng phí lên các trung tâm thu hồi.
Chủ tịch Hạ viện bang Connecticut phản đối việc quay trở lại mức đặt cọc 5 cent, lưu ý rằng phí này được tăng lên để khuyến khích hoạt động tái chế.
Bảo Bảo (theo AP, Connecticut Mirror, Hartford Courant)
