Theo quan niệm dân gian, lễ cúng ông Công ông Táo diễn ra vào ngày 23 tháng Chạp âm lịch, đánh dấu thời điểm các vị thần cai quản bếp núc, đất đai của mỗi gia đình lên chầu trời, báo cáo với Ngọc Hoàng những việc đã diễn ra trong năm. Cá chép được xem là phương tiện để Táo quân "vượt vũ môn", thể hiện mong ước về sự hanh thông, đủ đầy trong năm mới.
Thả cá cúng ông công ông táo. Ảnh: Giang Huy.
Trong sách Phong tục Việt Nam, nhà nghiên cứu Toan Ánh cho biết khi làm lễ tiễn Táo quân, người dân thường chọn cá chép còn sống khỏe, bơi nhanh, thân không trầy xước. Cá khỏe được xem là biểu trưng cho sự trọn vẹn, thuận lợi và an lành.
Để nhận biết cá chép khỏe mạnh, có thể quan sát phần mang cá. Cá có mang màu đỏ tươi thường đang ở trạng thái tốt, trong khi mang đỏ thâm là dấu hiệu cá yếu, dễ chết. Ngoài ra, cá bơi nhanh, phản xạ mạnh khi chạm nhẹ vào mặt nước cũng cho thấy khả năng thích nghi cao.
Cá chép đỏ hoặc cá chép vàng thường được lựa chọn do mang ý nghĩa cát tường, phúc lộc. Về số lượng, nhiều gia đình cúng một con cá chép mang tính tượng trưng, hoặc cúng một cặp, ba con tương ứng với ba vị Táo quân. Cá nên có kích thước vừa phải, tránh chọn cá quá nhỏ, yếu hoặc quá lớn vì khó thích nghi khi thả ra môi trường tự nhiên.
Sau khi mua cá về, nên thả cá vào thau nước sạch để cá làm quen dần với môi trường mới. Nước sử dụng nên là nước sông, hồ hoặc nước giếng; hạn chế dùng nước máy do hàm lượng clo có thể khiến cá bị sốc và chết.
Tùy điều kiện từng gia đình, cá chép dùng trong lễ cúng có thể là cá sống hoặc cá chép giấy. Với cá chép giấy, sau khi kết thúc lễ cúng, gia chủ hóa vàng cùng đồ mã theo đúng nghi thức, không thả xuống ao hồ, sông suối. Trong khi đó, thả cá chép sống vẫn là hình thức phổ biến, được xem như một cách phóng sinh đầu năm, thể hiện tinh thần nhân văn và mong muốn gieo điều lành cho năm mới.
Cá chép ngày cúng ông Táo ở chợ Bình Điền TP HCM. Ảnh: VnExpress.
Thời gian cúng ông Công ông Táo thường diễn ra trước 12h trưa ngày 23 tháng Chạp. Theo quan niệm dân gian, cá chép nên được thả trước giờ Ngọ để kịp thời gian "lên thiên đình". Do đó, từ tối 22 đến sáng 23 tháng Chạp, nhiều người đã đi thả cá. Cá chép nên được thả ngay sau khi kết thúc lễ cúng, tránh để quá lâu trong túi hoặc chậu khiến cá yếu, dễ chết.
Theo nhà nghiên cứu, việc thả cá chép cần được thực hiện nhẹ nhàng, đúng tinh thần "tiễn đưa" chứ không phải "xả bỏ". Cá nên được thả ở ao, hồ, sông suối có nguồn nước sạch để có cơ hội tiếp tục sinh tồn. Khi thả, người dân nên đứng sát mép hồ, nhẹ nhàng nghiêng thau hoặc mở miệng túi để cá tự bơi ra ngoài. Không nên đổ cá từ trên cao xuống nước vì có thể khiến cá bị tổn thương. Túi nilon cần được tháo bỏ và thu gom đúng nơi quy định nhằm hạn chế ô nhiễm môi trường và bảo vệ hệ sinh thái nước.
Hoàng Yến
